Aile terapisi bağlamında kendilik kavramının ele alınmasında, Bowen’ın görüşlerini başlangıç noktası olarak kabul etmek mümkün görünmektedir. Bowen hem ilgiler bağlamında kendilik gelişimini hem de bağlardan duygusal kopuşu birinci gören kişidir. Bowen, kendilik’in ayrımlaşması kavramına odaklanırken, psikiyatrinin bir bilim olması gerektiğini ve bu yüzden de biyoloji ve doğal bilimlere uygun kavramları kullanmayı seçtiğini ve kendilik’in ayrımlaşması derken, bir hücrenin başkasından ayrılmasına benzeri bir süreci tanımladığı için bu kavramı kullandığını tabir etmiştir.

Bowen’da kendilik hem intrapsişik hem de kişilerarası bir kavramdır. Intrapsişiktir, zira hislerle niyetler ortasında ayrım yapıp yapamamayı belirlemektedir. Kişilerarasıdır, zira manalı olarak gördüğümüz başkalarından ayrılıp ayrılamadığımızı belirlemektedir. Kendilik’in ayrımlaşması, kişinin duygusal süreçler ile objektif entelektüel süreçleri ayırabilme derecesidir. Bowen’a nazaran, beşerler, duygusal ve entelektüel fonksiyonları ortasındaki ayrımlaşma ya da kaynaşma derecesine nazaran tanımlanabilmektedir. Hisler ile mantığın çok fazla karıştığı bireyler bir uçtadır ve ömürleri duygusal sistemle baskılanmaktadır. Daha az esnektirler ve daha az ahenk sağlama yetenekleri vardır. Bilhassa birilerine bağımlı olan bireylerdir. Başka uçta ise, son derece ayrımlaşmış bireyler vardır. Gerilimli durumlarda entelektüel fonksiyonlarını görece bir özerklik içinde sürdürebilen bu bireyler, daha esnek, daha ahenk sağlayabilen ve daha bağımsız bireylerdir.

Bowen, kişisellik ve birliktelik kavramlarını karşılıklı etkileşim çerçevesinde ele almıştır. Bir kişi, belirli bir ölçü hayat gücünü bir ilgi içinde harcamakta (birliktelik) ve bir ölçü ömür gücünü de alakadan ayrılmak için (bireysellik) harcamaktadır. Duygusal olarak manalı bağlarda her iki birey değişimin işaretlerine ya çok az ya da çok fazla hassas olmaktadır. Böylesi bir ilgi içindeki iki insan, bu alaka içinde en fazla enerjiyi sınırlamalar için kullanırsa, bu münasebetin ayrımlaşmamış olduğu söylenebilir. Tıpkı vakitte, bu ilgi çok az bir duygusal ayrımlaşmaya sahiptir.

Başkalarının duygusal tesirlerine olan bu hassaslık, diğerlerine olan ihtiyaçlarımızda kendini göstermekte ve fonksiyonel olmayan bir halde birine bağımlılıkta temel oluşturmaktadır. Bu da sonuçta kendimizi inançta hissedebilmek için, diğerlerinden gelen birtakım reaksiyonlar ya da girdilere muhtaçlık olduğunu göstermektedir. Bu beşerler için, birliktelik, entelektüel süreçlere ziyan veren duygusal fonksiyonları otomatik olarak arttırmaktadır. Başka bir deyişle, insanlardaki duygusal yoğunluğun ölçüsünü arttırıp, entelektüel fonksiyonları azaltmaktadır. Kendilik’in ayrımlaşmasının düşük seviyede olduğu şahıslar, duygusal bir dünyada yaşamaktadır; birilerine bağımlıdırlar ve ömürlerinin birçoklarını, o münasebet sistemi içinde sürdürerek harcamaktadırlar.

Tam karşıtı olarak, şayet iki insan bağlantıya daha az güç harcarsa, bu alakanın güzel bir biçimde ayrımlaştığı söylenebilir ve fazla ölçüde duygusal ayrımlaşma vardır. Bowen’a nazaran, duygusal ayrımlaşma, ilgide hislerin anlamsız olduğu manasına gelmemektedir. Hisler vardır ve onlara reaksiyon verilebilir. Çok fazla ayrımlaşmış kişinin özerk fonksiyonlar için kapasitesi vardır ve duygusal süreçlere objektif reaksiyonlar verebilirler.

Ayrımlaşma, duygusal özerkliği sürdürebilme yeteneği manasına gelmektedir. Duygusal özerklik ya da ayrımlaşma yüksekse, diğerleri ile, onların hisleri, davranışları ve münasebete dair belirlenmiş kanıları olmaksızın da yakınlık kurulabilir. Şayet ayrımlaşma düşükse, kişinin kendilik’i diğerlerince belirlenir. Düşük seviyelerde ayrımlaşmanın olduğu bireylerde bir ekip tekrarlayıcı davranış örüntüleri görülebilir. Bunlar, eşlerden birinin daha fazla irtibat ve birliktelik için baskı yaptığı, başkasının ise uzaklaştığı kovalama ya da uzaklık koyma, ailenin entelektüel olarak prensiplerini belirleme kontağının azalıp, kararlarını daha çok duygusal olarak almaya başlamasıyla oluşan çok fonksiyonellik yahut az fonksiyonellik ya da eşler ortasındaki tansiyonu azaltmak için üçüncü bir kişinin etkileşime girmesiyle oluşan üçgenleşmeler olabilir.

Вowen, aslında, insanların yakınlığı istediğine inanmaktadır. Lakin, tekrar de iki insan birbirine yakınlaşmaya başladığında, bu duygusal yoğunluk anksiyeteye neden olmakta ve bu durumda, bireylerin anksiyeteyi ele alma biçimi farklılaşmaktadır. Birtakım bireyler daha yakın olmaya çalışarak, kimileri da uzaklaşarak anksiyete ile baş etmektedirler. Aslında herkesin içinde kendilik’i kovalayan ve ondan kaçan bir tarafı vardır. Farklı vakitlerde ve farklı şartlarda bunlardan biri devreye girmektedir.

Bowen, kendilik’in ayrımlaşmasında jenerasyonlar ortası transfer sürecini (yani, ailenin yansıtma süreçlerinin jenerasyonlar uzunluğu sürmesini) de incelemiştir. Ona nazaran yüksek seviyede ayrımlaşmış bireyler, ailelerinden ayrılıp kendi büyümelerini sürdürebilen şahıslardır. Bunun karşı kutbunda ise, kaynaşma vardır ve bu tip şahıslar aile içinde kaybolmaktadır ve ailelerinden bağımsız hareket edememektedirler.

Kaynakça: https://pdf.trdizin.gov.tr/pdf/cVRCb0twdUFIWVFiWm5KWmxlcUd6VVhwYWhNcjhKOGF1cnRMSG1JcEdsckpyMW1WMlRhcUlvTzVkQ1lyVHBPbnhlYVdSNU1OV1A5N0d5cFFLRmgwSHB6N0dZSGYyUE15MWhjT3lBbGhCa1F1S2locFhONUZOV3YxNmNveTlOUDd6S3RTcTFFM1RmNllZcjBJeU9xVjNFbmhWMXMrRU9mRnEzVTRxc0htMVN4U0h3amlBRG9IM1gyUzExbExNdU5wN3MyNDlLWUZwaDlJdjF4VnQ4NjVUZCswU01iQXIxR3Y0VitkN1pZRTMrUT0

Yazarlar: Cennet ŞAFAK ÖZTÜRK, Haluk ARKAR