Lerner’in (1965; 1977; 1980) adil dünya inancı kuramına nazaran, bireyler dünyanın adil bir yer olduğuna, herkesin hak ettiğini yaşadığına ve yaşadığını hak ettiğine inanmaktadırlar. Lerner aslında dünyanın adil bir yer olmamasına karşın bireylerin dünyanın adil bir yer olduğuna inanma muhtaçlığı, motivasyonu ve isteği nedeniyle inanmalarından ötürü adil dünya inancının bir yanılsama olduğunu ileri sürmektedir. Bu yanılsamanın fonksiyonları olduğu ileri sürülmüştür.
Lerner’e nazaran adil dünya inancı varsayımı yani bireylerin davranışları ile istendik sonuçlara ulaşıp istenmedik sonuçlardan kaçınabileceklerine olan inançları, bireylerin fizikî ve toplumsal etraflarını sabit ve kararlı olarak algılamalarını, geleceğe dönük planlar yapabilmelerini, geleceği yordayabilmelerini ve yaşadıkları çevreyi denetim edebilmelerini sağlamaya, bir başka sözle bireylerin etrafa ahengine katkı sağlamaktadır. Denetim edilebilir ve yordanabilir bir etraf içinde yaşayan bireylerin uzun vadeli maksatlara yönelik davranışlarda bulunabilecekleri öngörülmektedir.
Hafer’e (2000) nazaran, adil dünya inancı, harcanan çabanın ve yapılan yatırımın bireye olumlu tarafta geri döneceği beklentisiyle bireylerin maksatları ve planları için motivasyon sağlamaktadır. Dünyanın adil bir yer olduğu inancı, bireylere hak ettikleri üzere davranılacağı ve haksız yere kurban pozisyonunda olmayacakları konusunda bir teminat fonksiyonu görmekte ve bu inanç bireylerin içinde yaşadıkları dünyayı faal olarak yapılandırabilmelerini sağlamaktadır. Adil dünya inancı, bireylerin gelecek algılarında itimat hissinin daha fazla yer almasına yol açmaktadır.
Adil dünya inancının; bireyin kendi kendine adil davranmasını sağlaması, başkalarının ona adil davranacağını düşünerek uzun vadeli hedefler edinebilmesi ve adaletsizliğe uğradığında bu durumu sindirebilmesi olmak üzere üç fonksiyonundan kelam edilebilmektedir. Adil dünya inancının eksikliği; bireyin kuşkulu, huzursuz ve savunmasız hissetmesine, geleceği yordayamadığı durumlarda etrafa ahenk sorunları yaşamasına neden olmaktadır. Yaptıkları olumlu davranışların ödüllendirildiği, olumsuz davranışların cezalandırıldığı, herkesin hak ettiği sonuca ulaştığı ve hiç kimsenin haksız yere mağdur durumunda olmadığı adil bir dünyada yaşadıklarına inanmadıklarında bireylerin uğraşları manasını yitirmektedir.
Sonucu yordanamayan adaletsiz olaylar, bireyin içinde yaşadığı kaotik etrafa ahenk sorunlarına, güçsüzlük, çaresizlik ve acizlik üzere hisler yaşamasına yol açmaktadır. Lipkus ve Siegler (1993) bireylerin davranışları ile karşılaştıkları sonuçların uygunluğuna inanma eğiliminde olduklarını ve bu uygunluğun tersine durumlarda geleceğin öngörülemez bir hal alacağını, münasebetiyle insanların bu yanılsamalarını lakin davranışlar ve sonuçlar ortasındaki bağa inanarak sürdürebildiklerini vurgulamaktadır.
Adil dünya inancı kuramının ileri sürülmesinde, bireylerin karşılaştıkları olaylardaki adaletsizlikleri akla uygun hale getirme yatkınlıklarının fark edilmesi tesirli olmuştur. Hasebiyle, adil dünya inancına ait erken çalışmalar yaygın olarak adaletsizliği legalleştirme ve kurbanı suçlama eğilimi üzerine odaklanmaktadır (Kılınç ve Torun, 2011). Adil dünya inancının yansımaları çeşitli bilişsel stratejiler ile görülebilmektedir.
Janoff-Bulman’ın (1989) ileri sürdüğü Temel Varsayımlar Modeli’ne nazaran bireyler; dünyanın düzgünlüğü, dünyanın anlamlılığı ve kendilik bedeli olmak üzere üç temel varsayıma sahiptirler. Dünyanın düzgünlüğü varsayımı, bireyin dünyayı ne kadar olumlu gördüğünün derecesini söz etmektedir. Dünyanın düzgünlüğü varsayımının bir boyutu ferdî olmayan dünyanın güzelliği iken başka boyutu insanların yeterliliğidir. Ferdî olmayan dünyanın güzelliği inancının yüksek olmasının dünyayı daha olumlu görmekle alakası bildirilmektedir. Adalet, denetim edilebilirlik ve tesadüf unsurları doğrultusunda kimin olumlu, kimin olumsuz tecrübeler yaşayacağına ait kanılara dayanan dünyanın anlamlılığı varsayımı, bireylerin dünyayı manalı ve kabul edilebilir olarak algılamasına katkı sağlamaktadır.
Heider (1958) adil dünya inancının daha genel bir bilişsel istikrar unsurundan kaynaklanan yaygın bir bilişsel yanlılık olduğunu ileri sürmüştür. Bireyler, yeterlilik ve memnunluğu, kötülük ve cezayı alakalı olarak düşünmekte ve adaletin karar sürmesi için bu ikililerin birlikte bulunmasını beklemektedir. Öte yandan güzellik ile mutsuzluk, kötülük ile memnunluk birlikte bulunduğunda ise bu durum bireyde bilişsel çelişkiye yol açmakta, bu bilişsel çelişki bireyi rahatsız etmekte ve birey bu çelişkiyi gidermeye güdülenmektedir. Heider’in “Denge Kuramı”, Festinger’in “Bilişsel Çelişki Kuramı”, Rosenberg ve Abelson’un “Bilişsel İstikrar Kuramı”, Newcomb’un “Objektif İstikrar Kuramı” bireylerin bu cins bir tutarsızlıkla karşılaştığında bu durumdan ruhsal ahenk durumuna ulaşabilmek için çeşitli yollar deneyeceğini ve bunun bir ihtiyaç olduğunu söz etmektedir.
Dünyanın aslında sabit, düzgün ve hakkaniyetli olmadığını gösteren ağır travmatik yaşantılar ya da tekrarlayan adaletsiz tecrübelerin varlığında bireyler bu inançlarını değiştirmek zorunda kalabilmektedir. Hafer (2000) bireylerin bu inançtan vazgeçmemek için direndiklerini belirtmektedir. Adaletsizliklere şahit olmak ya da hak etmeyen bireylerin kurban durumunda olması adil dünya inancını tehdit ettiğinde bireyler adil dünya inançlarını sürdürebilmek için adaletsizliği yasallaştırmakta, yaşanan olumsuzluğu olduğundan küçük görmekte, başına gelen aksiliklere kurbanın kendisinin neden olduğuna inanma eğiliminde olmakta, hatta kurbanı suçlamaktadır.
Bu açılardan ele alındığında adil dünya inancı bir yandan bireyin olumsuz tecrübeleri hak ettiğine inanmasına yani tecrübenin mağduru olarak kendisini suçlamasına yol açabilmekte lakin öbür yandan birey olumsuz tecrübeleri gelecek adalet beklentisi ile de ele alabilmektedir.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/tr/pub/hp/issue/65242/974207
Yazar: Ayşegül Sayan Karahan
