Sanat kavramının varlığı sanatkarlara bağlıdır. Sanatçı, eser ortaya koyar ve bu eserler de sanat kavramını oluşturur. Sonrasında ise sanata bağlı olarak sanat tarihi ve sanat eleştirisi üzere kavramlar ortay çıkar. Ancak tüm bu kavramları başlatan sanatçıdır. Gombrich’e (1995) nazaran, “aslında sanat diye bir şey yoktur yalnızca sanatkarlar vardır.” Öteki bir deyişe sanatçı özne, sanat ise objedir.
Tüm farklı özelliklerine karşın sanatkarlar birer insandır ve bir psikolojiye sahiptir. Bu psikoloji bir biçimde sanatkarın yapıtına yansır. Sanat yapıtında birinci göze çarpan her vakit psikoloji olmasa da psikolojinin az ya da çok tesiri inkâr edilemez. Örneğin bir sanat yapıtı tipi olan fotoğrafta görsel ögeler bulunur. Belli bir sistem içinde bulunan bu ögeler, fotoğraf algısının mantığını oluşturur. Renk pahaları, ışık-gölge ve perspektif ile derinlik algısı verilmeye çalışılır. Görüntü resmi yahut tarih bahisli bir fotoğraf ise vakti sezdirebilecek mevsim yahut gece-gündüz tesiri söz edilmeye çalışılır vb. Fakat fotoğrafın çeşidi ne olursa olsun tıpkı vakitte fotoğraflar sanatkarların ruhsal durumlarını yansıtır. Sanatkarın bu ruhsal durumu yapıtı de izleyicileri de değişik alan uzmanlarını da etkileyebilir.
Psikologların, sosyologların ve sayıları her geçen gün artan sanat tarihçilerinin yaklaşımları ortasındaki zıtlıklar, üç temel soruyu farklı yorumlamalarından kaynaklanabilir: Beşerler nasıl sanatçı olur? Nasıl ve ne yaratırlar? Nasıl sanatçı kalırlar? (Zolberg, 2011: 117). Bu soruların yanıtı tüm sisleri ortadan kaldırmasa da temelde bir görüş açısı oluşturabilir. Tüm bu soruların yanıtı muhakkak bir dereceye kadar psikoloji ile ilgilidir. Edwards’a (2004) nazaran; yaratıcı sürecin ruhsal tarafını bilhassa farklı sanat gereçlerinin duygusal özelliklerini manaya ile klasik psikoterapötik teori ve teknikleri birleştirir. Psikolojiye olumlu ya da olumsuz tesir etme terapi ile ilişkilenmek durumundadır.
Psikolojiye nazaran olumsuz tesir terapiyi gerektirirken olumlu tesir ise başlı başına bir terapi kabul edilebilir. Malchiodi’ye (2003) nazaran; sanat ile terapi tamamlayıcı ve bütünleyici tıbbın bir biçimi olarak kıymetlendirilmektedir. Fotoğraf, müzik, tiyatro, sinema, hareket ve dans üzere sanatın her alanındaki uygulamaları içerebilir. Winnicott’a (1971) nazaran ise; sanat terapisinin gücü hastaya sanat içinde sembolik ve metaforik bir yolda bağlantı için bir fırsat sunar. Ayrıyeten kişinin içinde kelamın olmadığı fantezi, imge, his ve tecrübelerine bir biçim vermesini de sağlamasıdır.
Sanatın psikolojiye tesiri yalnızca ruhsal meselelerle hudutlu olmayabilir. Bedensel yetersizlikler ya da engelli olma durumlarında da ruhsal dayanağa gereksinim duyulabilir ve burada en pratik tahlil sanat olarak düşünülebilir. Aydın’a (2012) nazaran; bedensel hastalık tanısı alan bireylerle yapılan sanat terapisinin öteki terapi tiplerine nazaran en büyük farklarından birinin hastalara olağanlık hislerini yaşatması olduğu kanısındayım. Uygulamalar sırasında sanat terapisi, hastaları o hastalıklı hayatlarından çekip bir pencere açarak nefes almalarını, kaybettikleri eğlenme kapasitelerini ve denetim hislerini sanat eserini yaratırken tekrardan fark etmelerini sağlamaktadır. Dışarıdan gözlemci olan kişi, hastaların uygulamalar sırasında bir yandan içlerindeki acılarıyla buluşup karmaşık hisler yaşarken bir yandan küçük çocuklar üzere eğlendiklerini çok rahat gözlemleyebilmektedir. Ayrıyeten sanat terapisi, çok süratli bir gerileme sağlayarak kişinin içinde taşıdığı hususa süratlice ulaşabilmekte ve süratli bir ilerlemeyle içinde var olanı inkâr edilemeyecek bir biçimde ortaya koyabilmektedir.
Sanatın İnsan Psikolojisine Etkileri
Sanat robotlaşmanın önüne geçer: Robotlaşma insan psikolojisini tesirler. Günümüz teknolojisi ve bu teknolojiye bağlı olarak insanın ömür biçimi insan psikolojisinin de daima değişimlere yol açabilir. Günlük hayatında robota misal bir hayat yaşayan insanoğlu bir halde bu hayat biçiminin yansımalarının psikolojisinde hissedecektir. Robotlaşma ile insan, insani özelliklerini de belli bir dereceye kadar kaybedebilir.
Robotlaşan insan, adeta kullandığı makinenin bir dişlisi yahut bir düğmesi olmaktadır. Gelişen rahatlık ve konforun bedeli ise ağır olmaktadır. Tekdüze ve süratli hayat, bireyin ruhsal hatta bedensel yapısını ve istikrarını bozmakta, kendine ve içinde yaşadığı topluma yabancı bir duruma getirmektedir. Sanat aktiflikleri, insanı tekdüzelikten ve badireden kurtarabilir. Hayatını zenginleştirir, gerçekleştiremediği dilek ve isteklerini sanatla, yapıtla empati yaparak yaşar ve bunun sonucunda süreksiz olsa da memnun olur. Sanatın kimi etraflarda gerçeklikten kaçış, yani bir istikrar kurma olarak tanımlanması bu nedenledir denebilir. Zira sanat ile zihnini meşgul eden birey olumsuz kanılarından ve takıntılarından farkında olmadan uzaklaşır.
Sanat huzur kaynağıdır: Sanat insanın ruhuna yahut psikolojisine hitap ettiği için sanat ile meşgul olmak insanı rahatlatır. Sanat ile vakit geçirerek memnun olan insan birebir vakitte huzura da kavuşmuş ya da daha çok yaklaşmış olur. Birçok insan sanata öncelikle huzur arayışıyla girer. Tahminen gerçek sanatkarlar için bu geçerli olmayabilir. Lakin oran olarak bakılırsa sanatla uğraşanların değerli bir çoğunluğu sanatta huzur bulur ve bu tarafıyla sanatı etrafına de tavsiye eder. Örneğin, emeklilerin, konut hanımlarının, çocukların sanat yapma isteği sanatçı olmak için değildir. Tahminen de sebeplerinden biri budur.
Sanat bir kaçış yoludur. Sanat bazen hayatın gerçeklerinden uzaklaştırarak insanı rahatlatır. Buradaki rahatlama insanı rahatsız eden gerçeklerden, hayal dünyasına giderek var olan bir rahatlama biçimidir. Sanat bazen hayatın zorluklarından bazen hatırlanmak istenmeyen gerçeklerden bazen de beklenmeyen gelecekten kaçıştır. Bu kaçış, çoğunlukla arayışlarla devam eder ve istenen noktayı bularak son bulur.
Sanat ruha hitap etmektedir. Sanat kavramının hitap ettiği son nokta insanın ruhudur. Sanat her ne kadar zekâda karşılık bulması beklense de sonuçta ruh ile yaşanabilir. İzleyicide duygusal yansımalar olsa da ruh önceliklidir denebilir. Sanat akılla, fikirle yürütülüyor görünse de sanatın temel kahramanı ruh olarak görülebilir. Sanatı insanların yapmasının temel sebebi de budur. Sanat beşere hitap eder zira insanın ruhu vardır. Sanatçı ruhsal yapısını sanat yapıtına yansıtır. Sanatçı, izleyiciden farklı olarak sanat yapıtını yönlendiren kişidir. Böylelikle Sanatçı hem kendi ruhsal yapısını sanat yapıtına yansıtır hem de izleyiciyi ruh haliyle yönlendirmiş olur.
Sanat insanı metafiziğe yakınlaştırır. Metafizik gerçek hayatın ötesinde bir dünyadır. Sanat da gerçek dünyanın ötesine çıkar. Böylelikle sanat insanı metafizik dünyaya taşıyan bir araç durumuna gelir. Metafizik insanı ötelere götürür. Öteleri düşünen insanın hayal gücü genişler. İnsan gerçeklerden uzaklaşıp öteki âlemlere gitgide daha geniş düzlemler ortasında gezer. Bu düzlemler uzamsal olarak uzayıp masraf.
Sanat mistik yapıya sahiptir. Sanatın birçok istikameti ile mistik tarafı de kelam mevzusudur. Sanatın mistik istikameti insan psikolojisini tesirler. Sanatçı mistizme yakındır. Mistik dünya sanatın içine girerek sanatın dünyasını da genişletir. Hatta o kadar ki bezen sanat mistizmin içinde bazen de miztizm sanatın içinde kabul edilebilmektedir. Sanat eleştirmeni ve müzik tarihçisi Cevat Memduh Altar’a (1996:50) nazaran, “sanatsal yaratıcılığın altı temel öğesinden biri mistisizmdir”.
Sanat bilinçaltını boşaltır. Bilinçaltını boşaltan beşerler bir formda rahatlar. Bilindiği üzere insanoğlu bilinçaltından etkilenir. Ruhsal sıkıntıların tahlilinde de bilinçaltına ulaşabilme eforu epeyce değerlidir. En küçük ruhsal sıkıntıların tedavi edilmesinde bile bireyin çocukluğuna ulaşabilme çabası bu yüzden olsa gerektir.
Sanat hisleri yönlendirir. İnsan duygusal bir varlıktır ve duygusallıktan etkilenir. Duygusal ortamlar, duygusal fotoğraflar yahut duygusal müzikler insan psikolojisini tesirler. Tahminen de psikoloji ile en çok ilgili kavramlardan biri histir denebilir. Psikoloji duyguyu etkilediği üzere his da psikolojiyi etkileyebilir.
Sanat arkadaşlık eder. Sanat insanı yalnızlıktan kurtaran değerli bir araçtır. Zira sanat itiraz etmeyen ve olumsuz özellikleri taşımayan bir dosttur. Bu dost vefalıdır, arttan konuşmaz, laf sokmaz yahut terk edip gitmez. Bu türlü bir arkadaş insan psikolojisini tesirler. Yalnızlığın olumsuz tesirleri sanatın vefalı arkadaşlığı ile bir dereceye kadar ortadan kaldırılabilir.
Sanat cüret verir. Bir eser ortaya koyan bireyin özgüveni artar. Özgüveni artan birey yeni işler yapmak için kendisinde yürek bulur. Bu yürek yeni işler ortaya koymasına yer hazırlar. Yeni işler ise yeni mutlulukların kaynağı olarak tezahür edebilir. May’e (1975) nazaran dört farklı yürek vardır: Bunlar; fizikî yürek, moral yürek, toplumsal cüret ve yaratma yüreğidir.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/847626
Yazar: Abdullah Ayaydın
