Korku; insanlık tarihi kadar eski bir histir. Endişenin ruhsal açıdan tarifi; bir belirsizlik karşısında tehdit algısı ile tetiklenen rahatsız edici ve olumsuz bir duygusal yansıdır. Bu reaksiyon fikir bazında ve denetim altında tutulabildiği üzere, coşku, beniz sararması, ağız kuruması, boğazda düğümlenme, yüzde kızarma, boğulma hissi, karın ağrısı, terleme, baş dönmesi, kusma, sıcak ya da soğuk basması, kalp- teneffüs hızlanması, titreme üzere belirtilerle daha karmaşık fizyolojik değişimlerle de kendini gösterebilir. Hayatta her insanın dehşetleri vardır. Değerli olan bu kaygıları denetim altında tutabilmek ve bunların farkına varabilmektir.
Peki en çok neden korkarız? Her insanın dehşetleri kendi çocukluk periyodunda yaşadığı ya da şahit olduğu olumsuz olaylar, genetik faktörler, ruhsal travmalar ve yetiştirilme biçimine nazaran şekillenir. En çok karşılaştığımız dehşetleri; başarısızlık, terk edilmek, onaylanmamak, yalnız kalmak, yakın alaka kurmak, evlenmek, çocuk sahibi olmak, aldatılmak, topluluk önünde konuşmak, zelzele, vefat, bir yakınını kaybetmek, ölümcül bir hastalığa yakalanmak, uçağa binmek ve yüksekten korkmak olarak sayabiliriz. Bu endişelerin makul düzeyde olması pek doğaldır. Lakin kaygının düzeyi kıymetlidir. Kişinin günlük yaşantısını olumsuz tarafta etkiliyor ve performansını azaltıyorsa burada kişinin profesyonel takviye alması gerekir.
Korku, denetim edilebilir derecedeyse bunu başarmak için belirli başlı birtakım tedbirler alınabilir. Birinci evvel ve olmazsa olması, kişinin hissettiği kaygının farkında olması gerektiğidir. Bu çok değerlidir. Zira farkındalık olmazsa, o durumun düzeltilmesi de imkansız hale gelir. Farkındalıktan sonra bu endişenin kaynağını bulmak gerekir. Birinci evvel nerede bu olumsuz pay yakalanmış olabilir? Örneğin evlilikten ve evlilikte mutsuz olmaktan korkan birini ele alalım. Bu kişinin ömrüne baktığımızda kendi anne babasının evliliğinin mutsuz olduğunu görebiliriz. Örneğin babası annesini aldatmıştır, fizikî ve sözel şiddet uygulamıştır ve sevgi göstermemiştir. Küçük yaştan beri bunlara şahit olarak hayatını sürdüren kişi için evlilik eşittir mutsuzluk manasına gelecektir. İleriki ömründe karşısına duygusal ve mantık olarak anlaşabileceği şahıslar çıksa bile aklında “acaba evlenirsem mutsuz olur muyum, meseleler yaşar mıyım” üzere kaygı ve kaygılar gelebilir.
Korkunun kaynağını bulduktan sonra, sırada endişeyi tetikleyen (artıran) faktörleri bulmak gelir. Ne olduğunda kişi, dehşet hissetmektedir? Örneğin, aşikâr koşullar altında birtakım şahıslar endişe ile tepki verirken kimileri vermemektedir. Mesela, kapalı alanlarda dehşet ve panik yaşayan birisi asansöre binmekten kaçınabilmektedir. Bunun sebebi daha evvel asansörde kalmış olması olabilir. Asansörde kaldığı günden beri bir daha asansöre binemez hale gelmiştir. Bu kişi MR aygıtına da girmekten kaçınabilir. Zira MR aygıtı ona asansörü çağrıştırmaktadır ve tıpkı olumsuz hisleri hissettirir.
Korkunun kaynağı bulunduktan sonra, kaygı ile ilgili kişinin aklına gelen olumsuz fikir bulunması gerekir; tehlikedeyim, inançta değilim, aklımı kaçıracağım, kendimi denetim edemem vs üzere. Bu olumsuz fikir fark edildiğinde kişi genelleme yaptığının farkına varıp kendine baht vererek endişesinin üzerine gitmeyi seçerse dehşetin aslında denetim edilebilir birşey olduğunu anlayacak ve onu yenebilecektir. Burada yürekli olmak değerlidir. Ayrıyeten endişe ile ilgili en makus senaryoyu zihninde resmederek de kaygıyla yüzleşebilir. Örneğin, asansöre binersem en makûs ne olabilir? Sorusuna cevaben kişinin vereceği olası yanıt; “bayılabilirim ya da nefes alamam” formunda olacaktır. Ne var ki, asansöre binen birisi kesinlikle nefes alacaktır nefes almamak üzere bir durum kelam konusu değildir. Ya da bayılma ihtimaline karşı, kişi bayılsa bile tekrar ayılabilecektir, tekrar kendine gelecektir.
Korku uyandıran durumu etaplı olarak da ele almak kişiyi muvaffakiyete ulaştırabilecek bir öbür etkendir. Gayrete en az korku/sıkıntı uyandıran durumdan başlanıp, giderek daha korkutucu olana gerçek ilerlenebilir. Birinci denemelerde meşakkat olabileceği ve bu durumdan kurtulmanın yolunun fakat yüzleşerek ortadan kalkabileceği ihtimali unutulmamalıdır.
Bir öteki dehşet ile baş etme tekniği, olumlu niyettir. Yapılan birçok bilimsel araştırmalarda, olumlu düşünen insanların olumsuz düşünen insanlara oranla hayatlarında daha memnun oldukları, ömürden zevk aldıkları ve dehşetlerini denetim altında tutabildikleri tespit edilmiştir. Aslında kişiyi memnun ya da mutsuz yapan şey, yaşadıkları değil yaşadıklarına yüklediği manalardır. Etrafımızda birçok aksilikler yaşayıp hala tebessümle bakabilen, keyifli, başarılı beşerler görürürüz. Bu şahıslar herşeye karşın hayattan zevk alabilmektedirler. Yaşadıkları aksilikleri deneyim olarak nitelendirip geleceğe itimatla ve umutla bakabilmektedirler.
Olumlu düşünebilmenin en büyük yolu kişinin kendine olumlu telkinler yapmasıdır. Aklımızdan olumlu kanılar geçirdiğimizde bedenimiz da olumlu fizyolojik reaksiyonlar verir. Mesela hoş bir hayal kurduğumuzda beynimiz memnunluk hormonu salgılar, gevşemiş ve rahat hissederiz. Beynimiz, gerçek ile hayali ayırt edemez. Hayal kurarken de sahiden yaşıyormuş üzere birebir hisleri ve fizyolojik reaksiyonları hissederiz.
Unutulmamalıdır ki; şiddetli endişe, panik, baygınlık hissi varsa, kişi kendine ve etrafına ziyan verebileceği telaşını taşıyorsa, sık sık vefat fikirleri ile birlikte yaşama karşı isteksizlik oluşmuşsa, bu şikayetlerden ötürü alkol ya da sigara kullanımı başladıysa, hayattan zevk alamama, uyku bozukluğu, ağrı, sızı üzere psikosomatik şikayetler varsa bir uzmana başvurmak gerekir. Aksi takdirde bu durum kişinin toplumsal, aile ve iş yaşantısını olumsuz etkilemeye başlayabilir.
