Tüm duyuşsal ve düşünsel etkinliklerde, her türlü çalışma ve uğraşın içinde varlığını gösteren yaratıcılık kavramı yüzyıllardır üzerinde tartışılan bir olgudur. Yaratıcılık, entelektüel birikim ve tecrübeler aracılığıyla sorun olarak düşünülen her türlü eksikliğin fark edilerek; bu problemlere karşı geliştirilecek yenilikçi, özgün, alışılmışın dışında olanı kurgulayabilme marifetidir. Ortam ve kurallara nazaran az ya da daha fazla söz edilen; bütün insanların sahip olduğu bir yetenek ve düşünme etabında kullandıkları doğal bir özellik olan yaratıcılık; duyumlar, hisler, farkındalıklar, düşünsel ve zihinsel yetilerin ilişkisel bütünlüğü ile ortaya çıkan bir yetidir.
Yaratıcılık kavramının, yalın tanımlamalara sığmayan, karmaşık bir süreç olduğu, tüm duyuşsal ve düşünsel etkinliklerde, her türlü çalışma ve uğraşın içinde varlığını gösterdiği açıktır. Çok boyutlu bir fenomen olan yaratıcılık kavramı, farklı disiplinlerden araştırmacılar tarafından ilgili disiplinlerin dinamiklerine bağlı olarak farklı açılardan ele alınarak tanımlanmıştır. İdeoloji, psikoloji, toplumsal bilimler, hoş sanatlar, eğitim, mimarlık üzere disiplinlerde irdelenen, farklı disiplinlerin hakkında teoriler ürettiği bir bahis olan yaratıcılık teorisi ile ilgili literatürde çeşitli kuram, yaklaşım ve sınıflamalar yer almaktadır. Tüm disiplinlerde tartışılan yaratıcılık olgusunun, tasarım disiplininde de çok kıymetli bir yeri olduğu tartışılmaz bir gerçektir.
Tasarım disiplini, yaratıcı fikrin ortaya çıkarılması ve geliştirilmesine yönelik farklı yaklaşım ve kuramlardan beslenmektedir. Bilhassa psikoloji alanının insanın zihinsel, düşünsel, duyumsal ve bilişsel yapısı hakkında farklı kuramsal ve deneysel çalışmaların ortaya koyduğu yeni ve kıymetli bulgularla, yaratıcılık kavramı tasarım disiplininde de çok boyutlu olarak ele alınmaya başlanmıştır. Yaratıcılık kavramına dair yapılan birçok çalışma sonucunda sahip olunan farklı bakış açılarıyla, psikoloji bilimi ile paralel çalışan yaratıcılık olgusunu inceleyen birçok kuram geliştirilmiştir.
Psikoanalitik (Psikodinamik) kuramda yaratıcılık kavramı ile bağlı telaffuzlar kişilik merkezli savunma sistemleri üzerine kurgulanmıştır. Bu kişilik kuramı davranışı bireyin içindeki ruhsal dinamiklerin bir sonucu olarak kabul eder. Bu kuramın çıkış noktası Freud’un zihinsel süreçleri; bilinçaltı, ego (ben) ve üstün ego ilgileri içinde tanımlanmasına dayanmaktadır. Freud, yaratıcılığı kişinin karşı koyamadığı “libido” gücü ile bilinçaltı ortasındaki çatışmanın savunması, bilinçdışında gerçekleşen bir süreç olarak kıymetlendirmektedir. Freud’un bu bakış açısı merkez alınarak, psikoanalitik kişilik kuramı, şuur ve bilinçaltı ortasında kurulan istikrar ile ilişkilendirilmektedir.
Birçok görüşe temel oluşturan psikoanalitik kuramda Jung, Kubie, Kris, Adler üzere araştırmacıların da belirttiği üzere yaratıcılığın kökenleri, anlatımları, güdülenmeleri, sapmaları ve randımanları üzerine ağırlaşmaktadır. Psikoanalitik kuramda yaratıcı niyetin zihinde bilinçsiz zıtlıkların yahut primitif (ilkel) itici güçlerin şuur dışı apansız ortaya çıkışı sonrasında gayeye yönelik rasyonel muhakemenin oluşması, bilinçsiz olarak oluşan içeriğin tahlilinin yapılması sonucunda oluştuğu vurgulanmıştır.
Jung’a nazaran, yaratıcılık bilinçsiz hallerin toplamından oluşan ferdi bir yetenektir ve hammaddesi toplumsal bilinçaltıdır. Ona nazaran şuur, bilinçaltının yabanıl mantıksız sapkınlıklarını denetim ederken, bilinçaltı da şuurun yavan ussallığına mahzur olur. Ona nazaran bu yaratıcı süreçteki kişiyi kendini yenilemeye çalışan ve yaratıcı bir tansiyon içinde bulunan bir varlık olarak görür. Jung vd. (2010) yaratıcılığın hammaddesinin de toplumsal anılar ve tecrübeler deposu olan toplumsal bilinçaltına dayandığını belirtmektedirler.
Kris (1952) ise yaratıcılığı esinlenme, zenginleştirme süreci olarak ele almaktadır. Ona nazaran yaratıcılık, savunma sisteminin ortadan kaldırılması sonucunda, beklenmedik bir halde ansızın oluşan, birinci fikir sürecidir ve ona nazaran bu süreçte süreksiz olarak mantıksal ve rasyonel fikir ortadan kaldırılmalıdır. Dürtü yönelimli organize olmamış baskın yapıdaki süreçte anında ortaya çıkan nötr güç özgür kalacak, fonksiyonel bir zevke dönüşecek, akabinde da kişiyi yaratıcılığa sevk edecektir.
Kubie’ye (1958) nazaran yaratıcılık, bilgilerin toplanması, birleştirilmesi, karşılaştırılması ve yine taşınmasındaki özgürlüktür. O yaratıcılığı, gerçek şuur ile bilinçaltında şifrelenmiş kavramlar ortasındaki gidiş gelişlerin yaşandığı bir süreç olarak tanımlamaktadır. Ayrıyeten Kubie, yaratıcılık üzerine nörotik davranışların kalıcı tesirlerini araştırmış; şuur öncesi düşünmedeki mana ağırlaşmasının kıymetini vurgulayarak dehşet, suçluluk ve gibisi nörotik kişilik taraflarının yaratıcı üretimi sonlandırdığını tez etmiştir.
Adler ise yaratıcılığı, temelde aşağılık hislerinin bastırılması maksadıyla farklı bir savunma sisteminin harekete geçirilmesi olarak isimlendirir. Adler yaratıcılığın insanın eksiklik duyduğu hislerini denkleştirme gereksiniminden doğduğunu belirtir. Yaratıcılığı kişinin çocukluktan başlayarak eksikliğini duyduğu şeyleri bir dönüşüm içinde elde etme eforu olarak kıymetlendirir ve bu süreci umulmadık bir anda ortaya çıkan travmatik bir tecrübe olarak isimlendirir.
Psikonalitik (Psikodinamik) Kuram, yaratıcılık kuramları ortasında tahminen de en çok tartışılanı olmuştur. İnsan davranışlarının yalnızca şuurlu süreçlerle açıklanamayacağını vurgulayan bu kuram, psikolojinin bilinçaltını da incelemesi gerektiğini savunur. Yaratıcı fikir alanında farklı bir bakış açısı kazandıran psikoanalitik (psikodinamik) kuram, yaratıcılığı insanın bilinçaltına itilmiş ve eksikliğini duyduğu hislerinin ansızın ortaya çıktığı özgür bir esin süreci olarak açıklar.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/issue/35805/351623
Yazar: Dilara ONUR
