Geleneksel ahlak anlayışına nazaran itaat etmek bir fazilet, itaatsizlik ise bir ahlaksızlıktır. İtaatkârlık, kişiyi itaat ettiği gücün bir modülü haline getirerek kendisini güçlü hissetmesine neden olur. İtaat etmek bu kadar kolay ve inançlı bir yol iken, itaatsizliğe kalkışma hamasetini gösteren kimdir? Erich Fromm, itaatsizliğe kalkışacak, başkaldıracak, hayır diyecek kişiyi, lakin kişiselleşmiş, gelişimini tamamlamış, kendi ismine düşünebilme ve duyumsayabilme yetisine ulaşabilmiş bir kişi olarak tanımlar. İtaatsizlik edecek, başkaldıracak kişi bunları göğüsleyebilecek cürete sahip olmalıdır. Öteki bir deyişle başkaldıran insan, kendini gerçekleştirmiş ya da gerçekleştirme yüreğine ve şuuruna kavuşmuştur.
İtaatsizliğin ruhsal boyutuna ek olarak Camus başkaldırıya felsefi bir yorum getirir. Camus’nün ideolojisinin en kıymetli yapı taşı “absürt” kavramıdır. Başkaldırıyı anlamak için evvel “absürt” ü anlamak gerekir. “Absürt” sağduyuya ve aklın kanunlarına zıtlık teşkil eden demektir. Absürt hissini açığa çıkaran, hayatın tekdüzeliğidir. Her günün, her durumun bir evvelkinin birebir olduğunun farkına varan şuur birdenbire uyanır. Büyük bir panikle bu tekdüzeliğe, absürtlüğe deva aramaya başlar. Absürtten kaçmanın tek yolu umut etmek ya da tüm bu olup bitenlere mevtle bir son vermektir. Camus, bu iki kaçış yolunu da reddeden insanın davranışını “başkaldırı” olarak tanımlar.
Başkaldırı bazen bir beşere, küçük bir zümreye ya da bütün bir idari yapıya yönelik olabilir. Başkaldırının temel ögesi hudutlarının ihlal edildiğini hissederek “hayır” diyen insandır. Başkaldırmak, açıkça başkaldırılan ve çoğunlukla ezici, baskıcı varlığın ya da durumun varlığını kabul etmek manasına gelmektedir. Bu zıt varlığa karşı kişi kendi varlığını hissetme ve anlamlandırma gereksinimi hisseder. Böylelikle başkaldıran insan, yaşama meydan okuyarak onu kendisi için manalı hale getirir.
Camus, başkaldırıyı akıl dışı dünya ve uyumsuz insan ortasındaki bağlantıyla açıklar. Camus’nün ideolojisinde dünya aklın alamayacağı seviyededir, bu akıl dışılık içerisindeki her şey büyük bir absürtlük içindedir. Akıl dışı dünyaya karşı bir hayat sürdürmek insan için son derece zordur ancak buna karşın o yaşamayı tercih eder. Bu, bir başkaldırıdır. Camus, insanın bu direncini Sisifos mitiyle ilişkilendirir. Hayatın absürtlüğüne karşın yaşamayı seçen insan, tıpkı Sisifos’un kayayı umutsuz ve faydasız bir biçimde üst taşıyıp durması üzere, kendi ömrünü sürdürmeye devam eder. Zira insanın bu dünyadan vazgeçmekten diğer yapabileceği şey, bu absürt dünyayı kabul etmek, onunla yaşamanın bir yolunu bulmaktır. Böylelikle insan, hayatı manalı kılmak için başkaldırı yolunu seçer. İnsanın kendisini gerçekleştirmesinin yolu buradan geçmektedir.
Uyumsuz insan başkaldırısını “Don Juan”, “aktör”, “fatih” ve “sanatçı” olmak üzere dört farklı kimlikle gerçekleştirebilir. Camus, bu birinci üç tipi dördüncü tip olan “sanatçı” dan farklı bir yere koyar. Bu tipler, bir yargı oluşturmaktan ve ahlaki başkaldırıdan uzaktırlar. Bunlar sırf bir hayat tarzı oluştururlar. Dördüncü tip olan sanatçı ise bunlardan farklıdır; Camus sırf sanatkarın başkaldırısını ahlaki bulur. İnsan, beklentilerine yanıt vermeyen bu us dışı dünya karşısında uyumsuz bir bireye dönüşür. Böylelikle sanatçı kimliğine bürünerek dünyayı kendi hasretlerine nazaran yine oluşturur. Sanatkarın yaptığı, bu dünyayı yok etmek değildir. Sanatçı, absürt dünyayı kabul eder, onaylar fakat başka yandan da onun doğurduğu sonuçlara başkaldırır, onları reddeder ve yerine kendi dünyasında yeni bir biçimini inşa eder. O, absürt bulduğu dünyada uyumsuzluk içinde ahengi, çaresizlik içinde devayı arayarak ahlaki ve ülkü bir başkaldırı stantlar. Sanat, sanatkarın hayatı göğüsleme biçimidir. Bunu yaparken evvel absürtlüğü onaylar, akabinde adaleti, sistemi, yeterliliği kurmaya çalıştığı kendi cihanını meydana getirir, kendisini yaşatır. Bu istikametiyle sanatçı özgürlüğünü yaşayan kişidir. Şayet dünya/yaşam bu kadar us dışı olmasaydı, sanatın meydana gelmesi de mümkün olmazdı. Camus, sanatın ortaya çıkmasını ömrün bu örtüklüğüne bağlar.
Başkaldırı kavramı çok taraflı olarak düşünüldüğünde birinci beşerden, anlatı kahramanına, kahramandan sanatkara kadar uzanan bir tabloyla karşılaşılır. Varoluşuyla birlikte birinci itaatsizliğini sergileyen beşerde isyan, karşı gelme davranışları kodlanmış fakat insan uzun bir vakit bunu reddetmiş ve itaat etmemeyi ahlakdışı görmüş, hatta kendisinden üstün mertebede gördüğü tüm kişi ve kurumlara itaat etmenin bir fazilet olduğu üzere insanın öz benliğini istismar eden bir yanılgıya düşmüştür. İnsanın beşere karşı verdiği hak arama çabası bir oyunbozanlık, mukadderata ve yaratıcıya karşı gelme olarak görülmüştür. Lakin masal ve destan üzere halk anlatmaları, idealize ettiği kahramanlarda sıklıkla haksız sisteme karşı gayret veren karakter profilini çizerek insanın varoluşsal davranış biçimini tekrar hatırlatmaktan geri durmamışlardır.
İnsan için bu kadar doğal kabul edilen “isyan” yansısı kendisini folklorik eserlerde de gösterir. Folklorun beşinci fonksiyonu olarak bedellendirilen protesto, folklorda çatışmaları göz önüne sermek, aksilikleri belirginleştirmek, kişinin çıkarlarına uymayan kurulu nizama ve bedellere direnmeleri arkalamak üzere fonksiyonlara yönelik olarak kullanılır. Şiirlerle, türkülerle mutlu olunmayan mevcut nizamının değişimine, yıkılmasına yönelik hareketlerde bulunulmaya çalışıldığı görülür. Köroğlu, Ömer Seyfettin’in Yalnız Efesi hep kurulu nizamı yıkmaya yönelik başkaldırı temalı eserlerdir. Camus’nün sanat yoluyla başkaldıran, hem de bunu halk şiirinin bir materyali olarak kullanan insanı düşünüldüğünde Anadolu coğrafyasında akıllara birinci gelen isimlerden biri kuşkusuz Pir Sultan’dır. Onun şiirlerinde “absürt duygusu” ve başkaldırma dileği, bunun için seçtiği sanat yolu çok net olarak dikkat çekmektedir. Pir Sultan’ı anlamak için evvel onda absürt hissinin ve başkaldırının ortaya çıkışında rol oynayan etkenleri görmek gerekir.
Kaynakça: https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/1185266/absurte-baskaldiran-bir-sanatci-olarak-pir-sultan
Yazarlar: Aynur KOÇAK, Fatma Zehra UĞURCAN
