Etiketleme Nedir?

Etiketleme; bir insanı çoğunlukla tek bir özelliği üzerinden tanımlayıp tüm kimliğini belirlediğimiz o çerçeveye indirgemektir. Söylemesi kolay ve akılda kalıcı olsa da, insanların karmaşık ve renkli yapısını görmezden gelir. Hiçbir birey sadece tek bir sözle anlatılamaz. Bu etiketlemeler, toplumsal hayatta da meselelere yol açabilir. Bir çocuk ya da kişi, aşikâr bir yafta yüzünden dışlanabilir, ötekileştirilebilir. Bu durum, hem bireyin hayatını zorlaştırır hem de toplumda adaletsizliklerin artmasına neden olur.

Şöyle cümlelere rast gelmişsinizdir: “Benim oğlan biraz utangaçtır teyzesi.” “Ne şımarık bir çocuksun sen!” … Bir çocuğu “tanımlamak” için kullandığımız bu sözler, nitekim onu anlatan mı, yoksa çocuğa kendini yanlış tanıtan sözler midir?

Etiket Değil, Münasebet: Çocuğu Tanımlamak mı, Anlamak mı?

Haylaz, şımarık, utangaç, uyumlu… Bu sıfatlar çocuğu sahiden tanıtan sözcükler midir, yoksa aslında bizim çocuğa dair ne düşündüğümüzü fısıldayan ve kolayımıza geldiği için sarf ettiğimiz birkaç sözden mi ibarettir? Bu cins sözler birçok vakit çocuğu tanıtmaktan çok, çocuğun kendini nasıl gördüğüne dair ona verilen geri bildirimlerdir. Zira çocuklar, etraflarındaki insanların kendileri hakkındaki kanılarını içselleştirir, kendilerini bu algıya nazaran tanımlar ve davranışlarını buna nazaran şekillendirmeye başlar.

Örneğin, daima “utangaç” denilen bir çocuk vakitle konuşmaktan vazgeçebilir. Zira bu etiket, onun sessizliğiyle özdeşleşir ve etrafındaki yetişkinlerin beklentilerini bu istikamette şekillendirir. Emsal halde, “sorunsuz” olarak tanımlanan çocuklar da bazen muhtaçlıklarını gizlemeyi öğrenir zira dikkate alınmadıklarını, seslerinin duyulmadığını hissederler.

Okulda çalıştığım yıllarda, çocuklar hakkında velilerin sıkça kullandığı “çok yaramaz”, “şımarık” yahut “ilgi meraklısı” üzere etiketleri dinlerdim. O vakitler fark etmeden tıpkı yanılgıyı yapıyorduk: Çocuğun davranışını değil, aslında bizim o davranışı nasıl yorumladığımızı not alıyorduk. Lakin anaokulunda yaptığım gözlemlerde, gereksinim odaklı tanımlamalar yapmanın çocukla kurduğumuz bağın kalitesini artırdığını fark ettim. Örneğin, “mızmız” bir çocuğu; “duygularını yönetmekte zorlanıyor” biçiminde tanımlamak, onunla empati kurmamı ve davranışının ardındaki gereksinimi anlamamı sağladı.

Çocuklar Sıfatlara Değil, Görülmeye, Duyulmaya, Anlaşılmaya Muhtaçlık Duyar.

Çocuk, daha evvel de belirttiğim üzere, kimliğini etrafından aldığı iletiler doğrultusunda şekillendirir. Bir çocuğa daima “zor çocuk” denilirse, çocuk vakitle bu etiketi kendisine bir damga üzere algılar ve davranışlarını buna nazaran biçimlendirir. Bu etiketler bazen çocuğun davranışlarında adeta bir kelepçe vazifesi görebilir. Çocuk, etiketlerin şekillendirdiği kalıplardan çıkmakta zorlanır, zira kimliğini bu tarafta inşa etmiştir. Damgalamak yerine, davranışlarının gerisindeki muhtaçlıkları anlamak ve bu gereksinime cevap vermek; çocuğun gelişimi için çok daha yol gösterici olacaktır.

Çocukluk, sabitlenmeye değil; dönüşmeye açık bir periyottur. Bu yüzden, çocuğa dair müşahedemizi, onun davranışlarının arkasındaki muhtaçlığa odaklayarak tabir etmek çok daha dönüştürücü olabilir. Bir çocuğun davranışının gerisinde yatan gereksinimi görmeye başladığınızda, dünyanız değişir. “Çok hareketli” yerine “enerjisi hiç bitmiyor”, “şımarık” yerine “ilgisini paylaşmakta zorlanıyor olabilir” demek; çocuğu kategorilere hapsetmeden tanımaya çalışmanın bir yoludur. “Mızmız” değil, hislerini taşımakta zorlanan biri; “inatçı” değil, sesini duyurmaya çalışan bir çocuk. Bu küçük lisan farkları, bağın tonunu apayrı bir yere taşır. Bu şekil bir yaklaşım, çocuğu olduğu üzere kabul eder; onun gelişimine dayanak olmayı gayeler ve gereksinimlerini anlamaya yardımcı olur. Çocuğun davranışı değişsin istiyorsak, evvel o davranışla ne anlatmak istediğini duymalıyız.

Etiket, birçok vakit çocuğun değil; yetişkinin rahatlığını sağlamaya yönelik bir araçtır. Çocuğu birkaç sözle sınırlamak, karmaşık davranışlarını basitçe anladığımız hissine kapılmamıza sebep olur. Sıkıntılı bir davranış konusunda, kendimizi değil çocuğu suçlamaya daha çok meyilli oluruz. “Sözümü dinlemiyor” demek, “Sözümü dinletemiyorum” demekten hepimize daha kolay gelir. Çocuk gelişimi, kestirme tariflerle değil; dikkatli müşahede ve sabırlı bir ilgi ile şekillenir. Bir çocuğun kim olduğunu, sıfatlarla değil; kurduğumuz alakayla belirleriz.

Etiketlerin Bâtın Tehlikesi: Kendini Gerçekleştiren Kehanet

Etiketler, çocuklar için sadece bir tarif değil; vakitle çocuğun kendine ve etrafına bakışını etkileyen bir kimlik halini alabilir. Çocuklar, onlara hangi gözle bakıldığını hissederler. “Yaramaz” diye anılan bir çocuk, vakitle bu rolü sahiplenebilir zira beklentiler davranışı şekillendirir. “Sorunsuz” denilen çocuk ise daima uyumlu kalmaya çalışır: dikkat çekmemeye, hislerini bastırmaya, cezadan kaçmaya… Tahminen de sadece sevilmeye çalışır.

Peki biz neden bu etiketlere bu kadar düşkünüz? Tahminen de bu sıfatlar, karmaşık davranışların iç yüzüne bakmaktan bizi kurtaran kestirme yollardır. “Bu alakayı nasıl yönetemediğimi anlayamıyorum” demek yerine “Sözümü dinlemiyor” dediğimizde, aslında kendi eksikliğimizi saklıyoruz. Lakin çocuklar… Onlar birer ayna üzeredir; onlara nasıl baktığımız, onların kendilerini nasıl gördüklerini belirler. “Zor çocuk” dediğimiz biri, vakitle bu rolü benimseyebilir zira gözler onu daima birebir biçimde görür. Tahminen sadece görülmek, duyulmak ve sevilmek ister lakin o muhtaçlığın üzerini öfkeyle, dirençle kaplar. Etiketler birden fazla vakit öğrenilmiş sessizlikler ya da öğrenilmiş yansılar üretir. Bu çocuk, dikkat çekebilmenin tek yolunun direniş olduğuna inanmış olabilir. “Uysal” diye nitelenen bir çocuk da duyulma umudunu kaybetmiş olabilir.

Bu yüzden, ister sınıfta olalım ister müşavere odasında, çocuklara yapıştırılan sıfatların gerisinde birden fazla vakit bir gereksinim, bir öykü yatar. Bizim işimiz de o kıssayı duyabilmektir zira bir çocuk her davranışıyla bir şeyler anlatmaya çalışır. Kimi vakit öfkenin altında duyulmamış bir hayal kırıklığı, kimi vakit sessizliğin gerisinde görülme dileği vardır. Etiketler, bu sessiz çığlıkları bastırır. Meğer bizim yapmamız gereken, çocuğun ne söylediğine değil; ne demek istediğine kulak vermektir.

Çünkü Her Çocuğun İçinde Işığını Göstermek İçin Bekleyen Bir Dünya Vardır

Okulda çalıştığım yıllarda, sınıfta çok “yaramaz” bulunan bir öğrencim vardı. Gücü bitmek bilmiyordu; her şeye karışıyor, her yere yetişmeye çalışıyordu. O vakitler onu anlamaya çalışmak yerine, sınıfa nasıl ahenk sağlayabileceğini düşünüyordum. Artık dönüp baktığımda, o çocuğun hareketliliği değil; benim bakışım sıkıntıydı. Neye nazaran yaramazdı? Kime nazaran fazla? Ve en değerlisi, ne anlatmak istiyordu o hâlleriyle?

Yine okulda çalıştığım yıllarda; birtakım çocuklar “bilmiş”, “sinsi” yahut “şımarık” üzere olumsuz etiketlendirilirdi. Lakin ben, o etiketlerin gerisindeki çocuğu dinlemeye karar verdim. Bir çocuk bana açıldı ve tüm iç dünyasını anlatmaya başladı lakin hâlâ başka öğretmenlerle irtibattan çekiniyordu. Çocukları gerçek manada dinlemenin ve onlara güvenmenin, kendilerini tabir edebilmeleri için ne kadar değerli olduğunu o vakit anladım.

Bir diğer çocuğun kıssası ise farklıydı. Konuttan kaçmıştı ve okul ortamında daima “kontrol edilmesi gereken” biri olarak görülüyordu. Öğretmenlerin “Yine mi kaçacak?” tasası, ona yaklaşım biçimini belirliyordu. Halbuki ben, onun davranışının nedenini anlamaya çalıştım, muhtaçlıklarını dinledim. Yanıtı vakitle geldi: Görülme muhtaçlığı, tahminen de kendini hissettirme uğraşıydı. Bugün birebir çocuk hem üniversiteye hazırlanıyor hem çalışıyor, zira biri onun davranışının arkasındaki sesi duymayı seçti.

Danışmanlık tecrübelerimde ise “sorunlu” diye etiketlenen pek çok çocuğun aslında yalnızca duyulmamış, anlaşılmamış gereksinimleri olduğunu gördüm. Daima öfke nöbetleri geçiren bir çocuk, derininde kendini tabir edememenin hayal kırıklığını yaşıyordu; derslerde “dikkatsiz” diye nitelenen bir öğrenci, aslında öğrenme zahmetiyle uğraş ediyordu. Bu biçimde bir çocuğu tanımlarken aslında onu sabitlediğimizi vakitle fark ettim. Böylece onun dönüşme ve değişme hakkını ellerinden alıyoruz. “Sen utangaçsın” diyoruz mesela; bu tek cümle, onun suskunluğunu yazgısına mıhlıyor. “Sorunsuz” dediğimiz çocuklar ise tahminen de yalnızca “fark edilmemeyi” öğrenmişlerdir.

Etiketlerin Ötesinde – Bilinçdışı Dileklerimizi Tanımak

Unutmamalıyız ki çocuklara yapıştırdığımız etiketler birçok vakit onların değil, bizim bilinçdışı dilek ve gereksinimlerimizin yansımasıdır. Çocuklara yapıştırdığımız etiketler birden fazla vakit onların gerçekliğinden çok; bizim sabırsızlığımızın, dertlerimizin yahut beklentilerimizin yansımasıdır. “Uslu dur” dediğimizde aslında “beni rahatsız etme” demek isteriz. “Çok hareketlisin” diye yakındığımızda, tahminen de kendi yorgunluğumuzu söz ederiz. Ebeveynin, öğretmenin ya da etrafın huzursuzluklarından, denetim gereksiniminden, dehşetlerinden kaynaklanan bu etiketler; aslında bizim kendi rahatsızlıklarımızı çocuğa atfetmemizdir. Bu bilinçdışı süreçleri fark etmeden, çocukları yalnızca davranışlarıyla tanımlamaya devam edersek hem onları anlamaktan uzaklaşır hem de ilgilerimizi sıhhatsiz temellere oturturuz. Meğer gerçek dönüşüm; kendi iç dünyamıza bakmak ve oradaki kaygı, tasa, beklenti kalıplarını fark edip dönüştürmekle başlar.

Çocuklarla kurduğumuz bağ, sırf onlar için değil; bizim için de bir fırsattır. Bu bağ sayesinde yalnızca onlar değil, biz de büyür ve gelişiriz. Etiketler değil, bağlar; muhtaçlıkları anlamak, sabır göstermek ve sevgiyi çoğaltmak çocukluğun en gerçek teminatıdır. Bu nedenle, çocukları anlamaya çalışırken evvel kendi önyargılarımızı fark etmeliyiz. Onları dinlerken, “Bu davranışın altında ne yatıyor?” sorusunu kendimize sormalıyız.

Etiketler Küçültür, İlgiler Büyütür

Çocuklar, onların üzerinde yapıştırdığımız etiketlerden çok daha fazlasıdır. “Haylaz”, “utangaç”, “sinirli” üzere sözler; çocuğun gelişim seyahatini daraltan, onu muhakkak kalıplara hapsetmeye çalışan tanımlamalardır. Halbuki her çocuk eşsiz bir dünyadır; gereksinimleri, hisleri ve hayalleriyle daima değişen, dönüşen bir varlıktır.

Çocuklarla kurduğumuz sağlıklı irtibat, onların kendilerini inançta ve kıymetli hissetmelerini sağlar. Bir çocuğun “yaramazlık” olarak görülen gücü, hakikat yönlendirildiğinde yaratıcılığa dönüşebilir. “Utangaç” diye nitelenen bir çocuk, kendini rahat hissettiği bir ortamda özgüven kazanabilir.

Biz yetişkinler olarak çocuğu anlamak ve desteklemek istediğimizde, evvel kendi bakış açımızı sorgulamalıyız. Etiketlerin arkasındaki sessiz çığlıkları duyabilmek, sabırla ve empatiyle çocuğun gereksinimlerine kulak vermeyi gerektirir. Zira gerçek gelişim, çocukla kurulan alakanın niteliğiyle mümkündür; bu alaka lakin hürmet, anlayış ve sevgi üzerine inşa edildiğinde çocuk kendini inançta ve pahalı hissedebilir.

Unutulmamalıdır ki çocuklar kendilerini etraflarından aldıkları geri bildirimlerle tanımlarlar. Onları dar kalıplara sıkıştırmak yerine gereksinimlerine karşılık veren, onları dinleyen ve destekleyen bir lisan geliştirmek; hem onların ferdî gelişimlerini hem de toplumun geleceğini olumlu istikamette tesirler. Çocuklar etiketlerle değil, bağlantılarla büyür. Onlara verdiğimiz en kıymetli şey, “Seni olduğun üzere kabul ediyorum, yanındayım.” bildirisidir.

Son olarak, çocukları yalnızca davranışlarıyla değil; kıssaları, hisleri ve umutlarıyla bütünsel olarak görmeye davet ediyorum. Zira her çocuk, içinde keşfedilmeyi bekleyen bir potansiyel taşır; sevgiyle büyüyen bir umut ışığıdır. Bizler, bu ışığı söndürmek değil, parlatmak için yanlarında olmalıyız.

Psikolojik Danışman Elmas KALMAZ