Aile içindeki rollerin dengeyi sağlamak ismine tekrar düzenlemesi ve gerektiğinde çocuğun da ebeveyn üzere sorumluluk alması kavramı birinci olarak Minuchin ve arkadaşları tarafından öne sürülmüştür. Daha sonra, Bozsormenyi-Nagy ve Spark, ebeveyn ve çocuk ortasındaki rol değişimi olarak belirtilen bu kavramı ebeveynleşme olarak isimlendirmiştir. Minuchin ve arkadaşlarına nazaran aile içinde ebeveynleşme üzere bir rol değişimi olmasının sebebi, ebeveynlerin kendi rol ve sorumluluklarını yerine tam olarak getirmemesi ve çocuğun bu açığı kapatmak için ebeveynin sorumluluklarını üstlenmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu ailelerde yetişkinler aile içi otorite konusunda yetersiz kalmakta ve ebeveynin yetersizliğinden doğan bu boşluk ebeveynleşmiş çocuk tarafından doldurulmaktadır.
Ebeveynleşmenin çocuğa olumlu ya da olumsuz getirileri olabilmektedir. Bu durumun getirilerinin belirlenmesinde çocuğa yüklenen misyonların çocuğun kapasitesi ve hünerlerini aşmaması, çocuğun gayretlerinin ailede fark edilip desteklenmesi, sorumlulukların öteki kardeşlerle paylaşılması üzere etkenler rol oynamaktadır. Buna nazaran, ebeveynleşme davranışlarını destekleyen aile ve toplumsal etraf, çocuğu ebeveynleşmenin olumsuz tesirlerinden koruyabilmektedir.
Ebeveynleşmeyi ele alırken, aile içi münasebetlerin istikrarı en kıymetli mevzulardan biridir. Boszormenyi-Nagy ve Spark, ebeveynleşme kavramını ilişkisel çerçeve içerisinde ele almıştır. Buna nazaran, şahısların eşlerinden yahut çocuklarından ebeveyn rolü almasını beklemeleri aile içi dengeyi bozarak, bozulmuş bir münasebet örüntüsü ortaya çıkarır. Boszormenyi-Nagy ve Spark karşılıklılık prensibine dayanan şahıslar ortası münasebetlerin bir istikrarda tutulduğu vakit ebeveynleşmenin ziyanlı olmayacağını tabir etmektedir. Öbür bir deyişle, çocuğun ebeveyni için aşikâr bir seviyeye kadar üstlendiği misyonlar, ebeveynin de ona karşı üstlendiği sorumluluklarla karşılıklı bir istikrar içerisinde olduğunda, ebeveynleşme bir sorun olmaktan çıkabilmektedir.
Ebeveynleşmeyi açıklayan bir diğer yaklaşım ise, bu sürecin aile bağları açısından uyumsal mı yoksa yıkıcı bir süreç mi olduğuna odaklanır. Jurkovic, ebeveynleşme kavramını genişleterek yıkıcı (destructive) yahut uyumsal (adaptive) ebeveynleşme kavramlarını alanyazına kazandırmıştır. Yıkıcı ebeveynleşmede, bir yetişkin üzere davranan ebeveynleşmiş çocuklar, ailenin başka üyelerinin sorumluluğunu alır, ebeveynlerinin ve başka aile üyelerinin de gereksinimlerini karşılamaya çalışırlar. Bu gereksinimleri karşılamak ismine çocuk kendi muhtaçlıklarının görmezden gelinmesine razı olmaktadır. Bu sorumluluk alma davranışının daima olarak devam ettiği durumlar, çocuğun -yaşı gereği- altından kalkabileceği yükü aşar. Kendini aşan rol ve sorumlulukları sebebiyle çocuklar hem çocukluk devrinde hem de yetişkinlikte fizikî ve ruhsal aksilikler yaşayabilmektedirler.
Uyumsal ebeveynleşmede ise, çocuğun ailesi için yapmış olduğu fedakârlıklar fark edilmekte ve çocuk takdir görmektedir. Ayrıyeten, ailenin içinde bulunduğu kültürün normları çerçevesinde çocuktan yaşı ve gelişimsel devri ile uyumlu misyon ve sorumluluklar beklenirse ebeveynleşme, çocuğun sağlıklı gelişmesine katkı sağlayan bir etken bile olabilmektedir. Şayet ebeveynleşen çocuk süreci haklı bir gereklilik ve karşılıklı bir durum olarak görüyorsa, bu süreci haksızlık olarak algılayanlara nazaran olumsuz tesirlerini daha az yaşayacaktır. Öteki bir deyişle, çocuğun aileden aldığı takviye ile ailesine verdiği dayanak dengedeyse, bu sorumluluklar çoğunlukla çocuk için ziyanlı olmamaktadır.
Kaynakça: https://psikolog.org.tr/tr/yayinlar/dergiler/1031828/tpd1300443320180704m000007.pdf?v=1698924497
Yazarlar: Ayşe Büşra İPLİKÇİ, Başak ŞAHİN ACAR
