Sosyal ruhsal yaklaşım kapsamında Neff, öz şefkatin başarısızlık ve acıların deneyim edildiği vakitlerde ortaya çıkan üç temel bileşene sahip olduğunu belirtmektedir. Bunlar; öz yargılamaya karşı öz sevecenlik, izolasyona karşı ortak paydaşımların şuurunda olma, çok özdeşleşmeye karşı şuurlu farkındalıktır. Bu alt boyutlar kavramsal olarak birbirinden farklı olmasına karşın etkileşim halindedir. Birbirlerinin oluşumuna yahut gelişimine katkıda bulundukları söylenebilir. Her boyut kendi içerisinde olumlu ve olumsuz bir bileşen barındırmaktadır. Neff, fonksiyonel olması ismine bu boyutları üç ana başlık altında toplamıştır; öz sevecenlik, ortak paydaşım ve şuurlu farkındalık.
Öz sevecenlik; bireylerin ön yargıdan uzak bir formda kendilerini anlamaya çalışmasıdır. Bireylerin kusurlarına yönelik yaptıkları tenkitlerin daha sempatik ve destekleyici olması gerektiği ile ilgilidir. Muhtemel bir başarısızlık durumunda bireyin kendini acımasız biçimde eleştirmek yerine sevecenlik ve nezaketle durumu karşılaması öz sevecenlik kapsamında kıymetlendirilir. Kusurlara tolerans ve anlayışla yaklaşmak ve harikalığın ulaşılamaz olduğunu kabullenmek değerlidir.
Kendini yargılamanın tam zıddı olan öz sevecenlik, bireyin yanılgıları sebebiyle kendine olan öfkesini anlayışa ve şefkate dönüştürmesini sağlar. Böylece bireylerin kendilerini daha yanlışsız değerlendirebileceği öngörülmektedir. Yaptıkları yanılgılara odaklanmak yerine bireylerin kendi iyiliklerine, mutluluklarına, acılardan özgürleşmeye ve aydınlanmaya odaklanmaları daha yerinde bir hareket olarak görülmektedir.
Paylaşımların şuurunda olma formunda de söz edilen ortak paydaşım boyutu; bireylerin hayatın memnun ya da hüzünlü devirlerinin yalnızca kendilerine mahsus olmadığına ve oburlarının de benzeri süreçleri yaşadıklarına dair farkındalığa sahip olması olarak açıklanır. Bu farkındalık bireyin kendisine ve yaşadıklarına daha geniş bir pencereden bakmasına imkan tanır. Böylece berbat bir durumla karşılaşıldığında verilen ‘neden ben’ yansısı azalır, aksiliklerin da insanoğlunun ortak tecrübelerinin bir modülü olduğunun şuuruna varılır. Diğerlerinin da tıpkı deneyimleri yaşadıklarını bilmek bireylerin hissettiği mahrumiyet ve eksiklik hissini azaltır. İzolasyonun tam aksisi olan ortak paydaşım, insanların birbirlerine bağlı ve bağlantılı olduklarını vurgulamaktadır.
Sosyal ruhsal yaklaşım kapsamında Neff ‘e nazaran öz şefkatin üçüncü bileşeni olan bilinçli farkındalık; herhangi bir yargılama yapmadan iç ve dış uyaranları devam eden akış içerisinde gözlemlemeyi tabir eder. Marlatt ve Kristeller kavramı, bireyin tüm dikkatini tüm benliği ile yaşadığı tecrübeye taşıması olarak açıklamaktadır. Şuurlu farkındalık, açıklık ve kabulü içeren kendine odaklanmış dikkat hali olarak da tanımlanır. Bu farkındalık mevcut anın gerçekliğine açık olup tüm fikir, his ve algıları yargılamadan, baskılamadan ya da kaçınmadan kabullenmeyi kapsamaktadır. Böylece birey kanıları ve hisleri ile savaşmak yerine anlamaya çalışarak en yanlışsız davranışa çarçabuk ulaşacaktır.
Bilinçli farkındalık öz şefkatin temel ögelerindendir. Zira bireylerin kendilerine şefkat gösterebilmeleri için öncelikle yaşadıkları acıyı fark edebilmeleri lazımdır. Aksilikler ne kadar besbelli olsa da kimi bireyler ne kadar acı içinde olduklarını ve bu acıların kendi içsel tenkitlerinden kaynaklandığını itiraf etmekte zorlanır. Ek olarak yaşadığı aksilikleri çabucak çözmeye odaklanan bireyler duygusal olarak ne kadar zorlandıklarını umursamamaktadır. İşte şuurlu farkındalık bireylerdeki bu kaçınma eğilimini azaltır ve beğenilen olmayan durumlarda bile gerçeği görebilmemize imkan tanır.
Bilinçli farkındalık, tecrübelerin yalnızca olumsuz yanlarına takılı kalmak olarak söz edilen çok özdeşimin zıttıdır. Öz şefkatin bu ögesi ile birey aksiliklerin kalıcı olmadığının ayrımına varır ve yaşadığı makus durumun dünyanın sonu olmadığına inanır. Böylece bireyler sahip oldukları uyumsuz his, davranış ve fikir şablonlarını daha yanlışsız ve şuurlu bir biçimde algılama imkanına sahip olur.
Neff bahsedilen bu üç boyutun birbirini etkileyen ve birbirlerinin gelişimine imkan tanıyan bir tertip içerisinde olduğunu açıklamaktadır. Yaşadıklarının tam manasıyla farkında olamayan bireylerin kendine karşı şefkat ve sevecenlikle yaklaşamaması mümkündür. Buna emsal halde aksilikleri sırf kendisinin yaşamadığını ve hüzünlerin de ortak tecrübelerden sayıldığını göz gerisi eden bireylerin yaşanan durumları yanlışsız değerlendirmesi ise zorlaşır. Bu bireylerin sert ve eleştirel iç seslerini susturmaları kolay olmayacaktır. Bu manada bu üç bileşen birbiriyle yakından irtibatlıdır. Her bir boyut öteki boyutun oluşumuna katkı sunmakta ve bu boyutlar öz şefkatin ana iskeletini oluşturmaktadır.
Neff toplumsal ruhsal yaklaşım kapsamında öz şefkati birkaç farklı ruhsal kuramsal temel üzerinden yorumlamış ve kavramı ilişkisel, hümanistik (insancıl) ve his düzenleme kuramları açısından değerlendirmiştir.
Öz şefkat kavramı ile en çok benzeşen kuramın ilişkisel kuram olduğu Neff tarafından söz edilmiştir. Jordan’ın bayanların ruhsal gelişimleri hakkında yapmış olduğu çalışmalarda yer alan şahsî empati kavramının da öz şefkatin içeriği ile uyuştuğu görülmektedir. Şahsî empati; bireylerin kendi davranışlarını yargılamadan açıklıkla benimseme süreci halinde kavramlaşmıştır. Jordan, bireylerin kendisine duyduğu bu empatiyi daha evvel reddettiği ve yargıladığı istikametlerini şefkatle kabul eden bir ‘düzeltici bağ tecrübesi’ olarak tabir etmektedir. Bu tarifin Neff tarafından ortaya atılan öz şefkatin alt boyutları ile de örtüştüğü söylenebilir.
İnsancıl (hümanist) kuram insanı kendi hareketlerini denetleyebilen özgür bir varlık formunda kıymetlendirmektedir. Bu açıdan insancıl kuram öz şefkat ile besbelli ilgiye sahip kuramlardan biri olarak kabul edilir. Kuramın değerli düşünürlerinden Maslow bireylerin gelişimi için başarısızlıklarını ve kendi problemlerini kabul etmelerinin kıymetli olduğunu vurgulamıştır. Rogers’ın geliştirdiği şartsız kabul kavramı ile öz şefkatin örtüştüğü görülmektedir. Şartsız kabul; benliğimizde bulunan sevmediğimiz taraflarımızı dahi etaplı olarak kabul etmeye ve içselleştirmeye yardımcı olur ve kendimizi anlamamıza imkân tanır. İnsancıl kuram sağlıklı insanı benliği ile ilgili farkındalığı sahip ve bu farkındalıkla topluma ahenk gösterebilen insan olarak tanımlamaktadır. Bu bilgiler ışığında öz şefkatteki farkındalık süreci ile insancıl kuramdaki farkındalık sürecinin bağlantılı ve benzeri olduğu söylenebilir.
Aynı vakitte öz şefkatin son yıllardaki duygusal düzenleme çalışmalarıyla da ile ilgili olduğu görülmektedir. Bu çalışmalar, bireylerin hislerini denetim edebilme ve yönetebilme hüneri kazanarak toplumsal hayata ahenk sağlamasını kolaylaştıran yaklaşımları içermektedir. Duygusal düzenleme bireylerin gerilimli olaylarda durumun mana ve yapısına uygun bir biçimde hislerini dönüştürebilmesini sağlar. Bu temelde son yapılan çalışmalar öz şefkatin kıymetli başa çıkma ve duygusal düzenleme stratejilerinden biri olduğunu bizlere göstermektedir. Birey öz şefkat ile yaşadığı durumu daha net ve açık bir formda görebilir, negatif olan hislerini müspete çevirerek kendisine ve etrafına uygun bir biçimde düzenleyebilir.
Ek olarak Kirkpatrick, psikoanalitik kuram içerisinde yer alan Winnicott’tun ortaya attığı gizil boşluk kavramının öz şefkat ile yakından bağlantılı olduğunu söylemektedir. Bebek dünyaya birinci geldiğinde kendisini annesi ile bir bütün halinde algılar ve her isteğinin yerine getirildiği bir fantezi dünyasında yaşar. Bu devirde ‘’ben’’ algısı öne çıkmaktadır. Vakit içerisinde her istediğinin yerine getirilemeyeceğini ve anneden farklı bir birey olduğunu keşfettiğinde çocukta ‘ben değil algısı’ gelişir. Kelamı edilen gizil boşluk olgusu bu iki devir ortasındaki boşluğu kapsar. Çocuk olgunlaştıkça bu gerçek ve fantezi dünyasındaki gizil boşluğu yönetebilme hünerine sahip olur ve böylece öz şefkat duygusu oluşur.
Çocuğun büyümesiyle kendisine olan farkındalığın da geliştiği görülür. Bu duruma paralel olarak çocuğun anne ile kurduğu bağ yavaş yavaş sona erer, ben-ben değil süreci öz şefkat hissinin başlangıcını teşkil eder. Bu ben ve başkalarını bağlayan/aradaki alan hem ortak paydaşımı hem de farkındalığı hatırlatır. Bu formda çocuk genel bakış açısından sıyrılarak kendine ilişkin bir bakış açısı kazanır.
Son olarak bilişsel-davranışsal kuram içerisindeki pek çok müdahale prosedürünün öz şefkati beslemeye yönelik olduğu görülmektedir. Danışanları daha az öz tenkit ve daha çok öz anlayışa teşvik eden bu kuram danışanların kendi muhtaçlık ve isteklerine yönelik duydukları olumsuz değerlendirmelerini öz kabule dönüştürmeye çalışır. Öz şefkatin temel ögelerinden olan şuurlu farkındalık, bilişsel davranışsal kuram içerisinde de kıymetli sayılmaktadır. Akla gelen fikirler çarpık ya da gerçekçi olarak kıymetlendirilmez ve değiştirilmeye çalışılmaz. Danışanlara niyetlerin kalıcı olmadığı ve onları yargılamamaları öğretilir. Gestalt kuramın öncüsü Perls, tıpkı öz şefkatteki üzere hislerden kaçınmanın ya da onlara çok manalar yüklemenin fonksiyonel bozukluklara sebep olacağını belirtmiştir. Ayrıyeten duygusal davranışsal terapi bireyin sınırlılıklarını kabul edip güzel görmesini önermektedir. Bu yaklaşım öz şefkat ile yakından alakalıdır.
Kaynakça: https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/389373/oz-sefkat-kavrami-ve-orgutsel-yansimalari
Yazarlar: Rabia ÖZPEYNİRCİ, Canan KIRMIZI
