Otoriter ebeveynler yüksek derecede denetim ve olumsuz disiplin davranışlarına ek olarak düşük sıcaklık gösteren ebeveynlerdir ve açıklama yapmaksızın katı kurallar koyma, çocuklarından sorgusuz itaat bekleme üzere davranışları sergilemeye yatkındırlar. Yetkili/demokratik ebeveynler yüksek sıcaklık gösterip ayrıyeten olumlu denetim davranışları (ör. açıklayıcı disiplin) gösteren ebeveynlerdir ve bu ebeveynlik tarzına sahip anne-babalar çocuklarının davranışlarına onların ilgi ve gereksinimlerine uygun, mantıksal olarak açıklanabilen ve anlaşılır sonlar koymanın yanı sıra, duygusal manada da çocuklarına karşı sıcak ve hassas davranışlar gösterirler. Müsaade verici/hoşgörülü ebeveynler yüksek sıcaklık gösterirler ama çocuklarının davranışlarını denetim etmek ve çocuğun davranışlarına sonlar koymak için uygun ve sürdürülebilir kurallar koymazlar. Bu ebeveynler çocuklarının ilgi ve gereksinimlerine nispeten hassastır, fakat çocuklarından beklentileri ve çocuklarının uyması gereken kurallar konusunda umursamaz davranır ve bunlar için efor göstermezler. Son olarak, ihmalkâr ebeveynler ise çocuklarına ne sıcaklık ne de denetim davranışı gösterirler; çocukları ile ilgilenmez, alakadar olmazlar. Bu ebeveynlik tarzı, alan yazında nispeten nadiren çalışılmakla birlikte, çocuklarda olumsuz davranışsal çıktılar ile ilişkilendirilmiştir.
Ebeveynlik tarzları ve çocuklardaki vücut kitle indeksi bağlantısı üzerine gerçekleştirilen araştırmalar ailenin çocuğa yönelik gösterdiği ebeveynlik tarzlarının çocuğun beslenme alışkanlıkları ve yük durumu üzerinde tesirli olduğuna ve obezite/yüksek tartılılık sorunlarının ortaya çıkmasında kıymetli rol oynadığına işaret etmektedir. Ebeveynler çocuklarına besinler ve yeme konusunda deneyim edinecekleri birinci ortamı sağlamakta, hasebiyle çocuklarının birinci yeme davranışlarının oluşmasında rol model olarak fonksiyon görmektedirler. Bu nedenle ebeveynlik tarzları ve davranışları çocukların vücut kitle indeksi ile yakından alakalıdır.
Yapılan araştırmalar yetkili/demokratik ebeveynlik tarzının, başka ebeveynlik tarzları ile karşılaştırıldığında, çocukların daha fazla sağlıklı besin tüketimi ve daha düşük obezite riski ile bağlı olduğunu göstermiştir. Örneğin, ergenlik çağında ebeveynlerini “yetkili/demokratik ebeveyn” olarak tanımlayan bireylerin öteki ebeveynlik tarzları ile yetiştirilmiş bireylere nazaran daha fazla meyve tükettiği ve meyve tüketimine dair tavırlarının daha olumlu olduğu tespit edilmiştir. Misal bulgular Çin’de ve ABD’de yaşayan Çinli-Amerikalı çocuk ve ergenlerde de gösterilmiştir. Genel olarak annelerin yüksek sıcaklık göstermesi daha az kalori alımı ve düşük yağ tüketimi, dolayısı ile düşük vücut kitle indeksi ile ilişkilendirilmiştir. Boylamsal olarak gerçekleştirilen çalışmalar da kesitsel çalışmaları takviyeler nitelikte yetkili/demokratik ebeveynler tarafından yetiştirilmiş çocukların daha sağlıklı olduğunu ve hasebiyle daha az obezite sorunu yaşadığını belirlemiştir.
Yetkili/demokratik ebeveynlerin yeme esnasında da çocuklarına gerçek oranda denetim gösterdikleri, yeme durumlarında çok müdahaleci olmadıkları ve bu nedenlerle çocukluk çağındaki obezite sorunlarının yetkili/demokratik ebeveynlere sahip çocuklarda daha az olabileceği öne sürülmüştür. Ayrıyeten yetkili/demokratik ebeveynlik davranışının içinde tanımlanan sıcaklık gösterme ve hassaslık davranışları, bağlanma kuramına nazaran inançlı bağlanmanın temellerini oluşturmaktadır. İnançlı bağlanma ise daha düşük obezite riski ile ilişkilendirilmektedir. Münasebetiyle, çocuklardaki farklı olumlu çıktılarla eşleştirilen yetkili/demokratik ebeveynlik davranışının öbür bir olumlu çıktısının çocuklardaki daha düşük obezite riski olduğu görülmektedir.
Otoriter ebeveynlik ise pek çok çalışma tarafından çocukluk ve ergenlik çağında obezite için değerli bir risk faktörü olarak belirlenmiştir. Ebeveynler tarafından yüksek derecede uygulanan denetim davranışlarının yemek yeme de dahil olmak üzere çeşitli alanlarda çocukların kendilerini denetleme marifetlerini sonlandırdığı gözlemlenmiştir. Öz kontrol hüneri yeme davranışları ile bağlantılı olduğundan araştırmalar otoriter ebeveynliğin obezite gelişimi için değerli bir risk faktörü olduğunu belirtmiştir. Kesitsel araştırmalar, otoriter ebeveynlere sahip çocukların yetkili/ demokratik ebeveynlerin çocuklarına kıyasla hem okul öncesi devirde hem de okul çağında obez olma riskinin daha fazla olduğunu tespit etmiştir.
Ayrıca, ülkemizde okul öncesi periyottaki çocuklar ve anneleri ile yapılan bir çalışma anneleri otoriter olan çocukların obezite için yaklaşık 1,5 kat daha fazla risk altında olduğunu bulgulamıştır. Boylamsal çalışmalar da genel olarak bu bulguları takviyeler niteliktedir. Örneğin, ilköğretim çağındaki çocuklar ve ebeveynlerini 3 yıl müddetle inceleyen bir çalışma, otoriter ebeveynlere sahip çocukların araştırma süreci boyunca sıhhate ait olumlu davranışları (iyi beslenme, fizikî aktivite vb.) yetkili/demokratik ebeveynlerin çocuklarına nazaran daha az gösterdiğini tespit etmiştir. Münasebetiyle, bulgular yüksek derecede denetim içeren ve çocuğun kararlarına hürmetin az olduğu otoriter ebeveynlik tarzının, yeme davranışları üzerine de çocukların karar verme düzeneklerini etkileyerek öz kontrol maharetlerini olumsuz etkilemekte olduğunu ve obezite riskini artırdığını göstermektedir.
İzin verici/hoşgörülü ebeveynlik ile ilgili çalışmalar sayıca daha azdır ve çelişkili sonuçlar göstermektedir. Kimi çalışmalar müsaade verici ebeveynlik ile çocuklardaki vücut kitle indeksi ortasında bir bağ bulamazken, başka çalışmalar müsaade verici/hoşgörülü ebeveynlik tarzı gösteren ailelerin çocuklarının daha yüksek vücut kitle indeksine sahip olduğunu ve beslenme ve fizikî aktivite bağlamında obezite riskini artırıcı davranışların bu ailelerde daha yaygın olabildiğini göstermiştir. Okul öncesi ve okul çağındaki çocuklarla gerçekleştirilen boylamsal bir çalışma da müsaade verici/hoşgörülü ebeveynlik tarzı gösteren annelerin çocuklarının, 3 yıllık süreç sonunda başka çocuklara nazaran çok kilolu olma ihtimallerinin daha fazla olduğunu tespit etmiştir. Bununla bir arada, aykırısı bulgular da mevcuttur. Örneğin, müsaade verici/hoşgörülü ebeveynlerin çocuklarının otoriter ebeveynlerin çocuklarına oranla daha fazla sebze-meyve tükettiği ve meyve tüketimine dair bilişlerinin daha olumlu olduğuna yönelik kesitsel ve boylamsal bulgular bulunmaktadır.
Okul öncesi periyottaki çocukları ilkokul birinci sınıfa kadar takip eden boylamsal bir araştırmada otoriter ebeveynlerin çocuklarının yetkili/demokratik ebeveynlerin çocuklarına nazaran daha yüksek vücut kitle indeksine sahip olduğu ve daha sıhhatsiz beslendiği; bununla bir arada müsaade verici/hoşgörülü ebeveynlik tarzıyla yetiştirilen çocukların da yetkili/ demokratik ebeveynlerin çocuklarına nazaran iki kat daha fazla obezite riski taşıdığı belirlenmiştir. Münasebetiyle müsaade verici/hoşgörülü ebeveynliğin çocukların beslenmesi için otoriter ebeveynliğe oranla daha olumlu olabileceği gösterilmiştir. Bulgular bütünüyle ele alındığında müsaade verici/hoşgörülü ebeveynlik davranışının obezite gelişimi için risk içerebileceği görülmektedir. Ama bu ebeveynlik tarzı ile ilgili bulgular net değildir ve kavramsal olarak da net açıklanmamıştır.
Kimi çalışmaların ebeveynlik tarzları ile ilgili farklı sonuçlar göstermesine karşın, bilhassa otoriter ebeveynlik risk faktörü olarak belirlenirken, yetkili/ demokratik ebeveynlik tarzı obezite için kollayıcı bir faktör olarak ortaya çıkmaktadır. Ayrıyeten, ebeveynlik tarzlarını gaye alan obezite müdahale programlarından da olumlu sonuçlar alınmıştır. Bu bahiste yapılan pek çok araştırma, olumlu ebeveynlik davranışlarını arttırmayı hedefleyen müdahale programlarının çocukların vücut kitle indeksleri ile ilgili sonuçları olumlu etkilediği sonucuna varmıştır.
Örneğin Brotman ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilen müdahale çalışmasında okul öncesi çağda çocukları olan ebeveynlere olumlu ebeveynliğin artırılmasına yönelik eğitim verildiğinde (ör. çocuğa gösterilen sıcaklık ve duyarlığın artırılması ve çocuk üzerinde uygulanan olumsuz denetim davranışlarının azaltılması), 5 yıllık süreçte çocukların vücut kitle indeksinde daha az artış gözlenmiştir. Devam eden 5 yıl boyunca da çocukların daha düşük vücut kitle indeksine sahip olduğu ve daha az obezite riski taşıdıkları tespit edilmiştir. Ek olarak, yapılan müdahale çalışmaları ebeveynlerin davranış ve ebeveynlik tarzlarına yapılan müdahalenin obeziteyi önlemede yalnızca çocuklar ile yapılan müdahalelere oranla daha tesirli olduğunu belirlemiştir. Bu bulgular ebeveynlik tarzlarının çocukluk çağındaki obezitenin gelişimi üzerindeki ehemmiyetini göstermektedir.
Kaynakça: https://psikolog.org.tr/tr/yayinlar/dergiler/1031828/tpy1301996120210804m000042.pdf?v=1699643564
Yazar: Hatice Melis MÜREN, Hatice Şule YASİN
