Benlik kavramı, bireyin algı, kıymetlendirme ve davranışlarının merkezidir. Benlik kavramını şekillendiren ve kurgulayan en değerli öge ise kültürdür. Bireyci ve toplulukçu bedellerin hâkim olduğu kültürlerdeki bireyler farklı çeşitten benliklere sahiptirler. Markus ve Kitayama (1991), Batılı toplumda büyüyen bireylerin kümeye karşı bireyi öncelediklerini ve böylelikle kendi kendine yeten, ben-merkezli, bağımsız ve diğerlerinden başka olma üzere ferdî amaçlar üzerine odaklandıklarını belirtmişlerdir.
Buna karşılık, Doğu Asya toplumlarının üyelerinin ise bireyden fazla kümeye öncelik verme eğiliminde olduklarını ve kümeye uyma, ilişkisellik, başkalarına bağımlı olma ve bağlama kıymet verme üzere küme amaçlarına odaklandıklarını tabir etmişlerdir. ABD ve Batı Avrupa kültürel geleneklerine dayanan benlik kurgusunu bağımsız, pek çok Doğu Asya toplumu üzere toplulukçu kültürel geleneklerine dayanan benlik kurgusunu ise karşılıklı bağımlı olarak değerlendirmişlerdir.
Bağımsız benlik kurgusu altında, bireyler kendilerini toplumsal bağlamdan uzak, eşsiz ve özerk varlıklar olarak görürler. Karşılıklı bağımlı benlik kurgusu altında ise kendilerini diğerleriyle irtibatlı ve toplumsal taleplere karşı esnek hissederler. Kağıtçıbaşı (2012) bu ikili ayrımı sorgulayarak özerk-ilişkisel benlik kurgusunu önermiştir. Gelişmekte olan toplumların kentsel bölgelerinde hem özerklik önemsenmekte hem de karşılıklı bağımlılık devam etmektedir. Kültürel psikoloji alanında yapılan çok sayıda çalışma, benlik kurgusunun insan davranışlarındaki çeşitliliği anlamamızda başat bir rol oynadığını göstermiştir. Benlik kurgusu kişinin algısına, hislerine, fikirlerine ve davranışlarına rehberlik eder.
Araştırmacılar, Batı kültürlerindeki bireylerin Batı dışı kültürlerdeki bireylere kıyasla nispi olarak daha fazla bağımsız benlik kurgusuna sahip olduğunu varsaymakla birlikte, muhakkak bir kültürde bireylerin kendi kültürel temsillerini içselleştirme seviyelerine nazaran benlik kurgularının seviyelerinin bireyden şahsa farklılık göstereceğini de söz ederler. Benlik kurgularının kavramsallaştırılmalarından bu yana, araştırmacılar, onları kültürel tipler yahut özel kategoriler olarak değil, benlikle ilgili esnek düşünme biçimleri olarak görmeye başlamışlardır. Birçok araştırmacı, genel olarak, insanların hem bağımsız hem de karşılıklı bağımlı benlik görüşlerini inşa ettiklerini; lakin kültürel normlar, bedeller ve uygulamaların bunlardan birini daha ön plana çıkardığını varsaymaktadır.
Sonuç olarak, kültürün benlik üzerindeki tesiri, insan hayatının temel bir gerçeğini yansıtmaktadır. Beşerler doğdukları, büyüdükleri ve yaşadıkları toplumun kültürel kıymetleri, normları ve inançları içinde büyürler. Bu süreç, bireylerin kimliklerini, dünya görüşlerini, düşünme stillerini, bedellerini, inançlarını ve davranışlarını şekillendirmede belirleyici bir rol oynar.
Kültür, kimlik oluşturmanın temel bir modülüdür ve bireylerin kendi köklerini anlamalarına, aidiyet duygusu geliştirmelerine ve toplumlarına katkıda bulunmalarına yardımcı olur. Fakat kültür tıpkı vakitte çeşitliliğin ve farklılıkların bir kaynağıdır ve bu farklılıklar, insanların daha geniş bir perspektif kazanmalarına ve öğrenmelerine imkan tanır. Hasebiyle kültür, bireylerin hayatlarını şekillendirirken birebir vakitte farklı kültürler ortasında köprüler kurmalarına da yardımcı olur. Kültür, insanın içsel dünyasını ve dünya görüşünü etkilerken, tıpkı vakitte insanların birbirlerini daha düzgün anlamalarına ve dünya üzerinde daha barışçıl bir birliktelik kurmalarına katkı sağlar. Bu nedenle, kültürün benlik üzerindeki tesiri, insan ömrünün kıymetli bir kesimidir ve bu tesirlerin derinlemesine anlaşılması, insanların birbirleriyle daha yakın ve daha anlayışlı bir formda irtibat kurmalarına yardımcı olabilir.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/tr/pub/ictimaiyat/issue/88342/1474102
Yazar: Kenan Alparslan
