Son yıllarda teknoloji taşınabilir ve kolay ulaşılabilir hale gelmiştir, fakat televizyon hala çocuklar için en sık kullanılan ve en kolay ulaşılan ekran tabanlı teknolojik aletlerden biridir. Birçok çalışma, küçük çocukların yaşadıkları meskenlerde televizyonun birçok vakit, bilhassa de aile üyelerinin birlikte vakit geçirdiği müddetler boyunca açık olduğunu göstermektedir. Televizyonun bu halde, yani art planda açık olması, çocukların ve yetişkinlerin dikkatini televizyona çekerek aile bireyleri ortasındaki bağlantısı ve çocukların ilgilendikleri aktifliğe gösterdikleri dikkati zayıflatabilir ve bu sebeple çocuk gelişimini olumsuz istikamette etkileyebilir.
Bazı araştırmacılar, televizyondaki içeriğin çocuklara yahut yetişkinlere yönelik olmasına nazaran televizyonun art plan olup olmadığına karar verirler. Bu tanıma nazaran, şayet içerik yetişkinlere uygun (örn. yetişkinlere yönelik diziler) ve çocukların takip edip anlayamayacağı nitelikte ise buna art plan televizyon ismi verilir. Başka araştırmacılar ise art plan televizyonu içerikten bağımsız olarak televizyon izlemenin çocuğun o sırada ilgilenmekte olduğu birincil aktiflik olup olmamasına nazaran tanımlarlar. Buna nazaran, şayet çocuğun o anda ikincil olarak ilgilenmekte olduğu aktiflik televizyon izlemekse, yani çocuk televizyonun yanında birincil olarak oyuncaklarla oynamak üzere öbür bir aktiflik ile meşgulse, bu durum art plan televizyon olarak kıymetlendirilir.
Çocuklar ferdî olarak yahut aile bireyleriyle vakit geçirirken ve onlarla toplumsal etkileşim halindeyken art plan televizyonun meskenlerde sıklıkla açık olduğu raporlanmıştır. Ailelerin konutlarında yürütülen bir müşahede çalışması, iki yaşındaki çocukların televizyonun açık olduğu vaktin %61’ini, beş yaşındaki çocukların ise bu müddetin %51’ini oyun oynamak ve aile bireyleriyle toplumsallaşmak üzere etkinliklerle geçirdiğini göstermiştir. 11 ila 18 aylık bebeklerin annelerinin yarıdan fazlası televizyonun konutta gündüzleri çoğunlukla açık olduğunu söylemiştir. Ayrıyeten, anneler televizyonun çocukların kendi başlarına yahut anneleriyle oynadığı mühletin neredeyse yarısı boyunca açık olduğunu da eklemiştir. Sekiz aydan sekiz yaşa kadar çocukların ebeveynlerinden toplanan 24 saatlik günlük verisi ve ailelerin art plan televizyon hakkındaki raporları, çocukların günde yaklaşık dört saate yakın art plan televizyona maruz kaldıklarını ve bu kıymetin iki yaşından küçük bebekler için beş saati geçtiğini göstermiştir.
Ailenin eğitim ve gelir seviyesinin, yani sosyoekonomik düzeyinin (SES) art plan televizyon ölçüsü ile alakalı olması beklenebilir zira SES, ailelerin teknolojiye ve çocuklarının teknoloji kullanımına karşı olumlu ve olumsuz tavırlarıyla alakalıdır. Örneğin, daha düşük gelire sahip anne-babalar daha yüksek gelire sahip olanlara kıyasla ekranlardaki içeriklerin çocuklar için eğitici olduğunu düşündüklerini daha yüksek sıklıkla söz etmişlerdir. Beş-altı yaşındaki çocukların televizyonun ağır formda açık olduğu meskenlerde büyüme ihtimali gelir seviyesi düştükçe yükselmektedir. Ayrıyeten, düşük SES kümesinden aileler çocuklarına ekran kullanımı konusunda hudut koymayı çoklukla tercih etmemektedir.
SES’ten gelen ailelerin meskenlerinde orta SES’teki ailelere nazaran televizyonun anne-bebek oyunu esnasında daha yüksek sıklıkla açık olduğu görülmüştür. Daha düşük eğitim düzeyine sahip ebeveynlerin meskenlerinde çocukların art plan televizyona yahut yetişkinlere yönelik programlara daha uzun mühletler maruz kaldığı çeşitli çalışmalarla gösterilmiştir. Emsal halde, ülkemizde yürütülmüş bir anket çalışması, altı yaşından küçük çocukların meskenlerinde art plan televizyonun açık olma sıklığının anne ve baba eğitimi ve aile gelir seviyesi düştükçe arttığını bulmuştur.
Küçük çocukların konutlarında televizyonun art planda sıklıkla açık olmasının çocuk gelişimini etkileyebilecek bir öge olduğu düşünülmektedir. Fizikî sıhhat açısından bakıldığında, art plan televizyonun daha ağır biçimde açık olduğu meskenlerde büyüyen küçük çocukların yemek vakitlerinde daha çok ekranlara baktıkları, daha fazla abur cubur tükettikleri ve uyku sorunu yaşadıkları görülmüştür. Çocukların bilişsel ve sosyal-duygusal gelişimi düşünüldüğünde ise art plan televizyonun çeşitli formlarda tesirli olması beklenebilir: Birinci olarak, art plan televizyon dikkat dağıtıcı tesiriyle çocukların dikkat gelişimini olumsuz tarafta etkileyerek dikkat maharetlerinin üzerine inşa edilen daha karmaşık maharetlerin (örn. öz düzenleme becerileri) gelişimine ziyan verebilir. İkinci olarak, art planda televizyon açıkken çocukların yetişkinlerle kurduğu etkileşimler daha kısa yahut daha düşük kalitede olabilir. Çocuk-ebeveyn etkileşimlerinin bilişsel ve toplumsal gelişimi beslediği göz önüne alındığında, bu etkileşimlerin ölçüsünün ve kalitesinin azalmasının çeşitli maharetlerde (örn. lisan becerileri) daha zayıf gelişime neden olacağı önerilebilir. Son olarak, art plan televizyon konutta bir gürültü kaynağı olarak iş görerek çocukların gelişimini olumsuz istikamette etkileyebilir.
Bu nedenle, ailelerin televizyon kullanımını sınırlamaları ve çocuklarının gelişimini destekleyecek etkinliklere yönelmeleri kıymetlidir. Gerektiğinde uzman dayanağıyla, çocukların dikkat, lisan ve toplumsal hünerlerini geliştirmeye yönelik terapi programları uygulanabilir. Bilhassa online terapi imkânları, ailelerin esnek saatlerde, etkileşimli araçlarla ve çeşitli program seçenekleriyle çocuklarına özel dayanak alabilmelerini sağlar; böylelikle gelişim süreçleri hem kesintisiz hem de daha verimli hâle gelir.
Kaynakça: https://nesnedergisi.com/makale/pdf/1648450981.pdf
Yazar: Berna A. Uzundağ
