Zihinsel engellilik; kronik hastalıklarda olduğu üzere, bireylerde kalıcı olarak yetersizliklere neden olan, ömrü boyunca kişiyi ve etrafını etkileyen toplumsal, duygusal, davranışsal ve bilişsel istikametlerden etkileyen bir sorun olup her toplumda yaklaşık olarak %4-5 oranında görülmektedir. Dünya Sıhhat Örgütü; ortalama olarak bir milyardan fazla engelli birey olduğunu ve bunun 200 milyonunun zihinsel engelli bireylerden oluştuğunu bildirmektedir. Zihinsel engelli çocukların pürüzlerinin yanı sıra birçok fizikî, ruhsal ve toplumsal meseleler yaşadığı bilinmektedir. Bu meselelerin ortasında beslenme zahmetleri, epilepsi, zihinsel engellikten kaynaklı sıhhat ve uyku meselelerinin eşlik etmesi yaygın olarak görülmektedir.

Uyku, canlıların etrafıyla irtibatın ve etkileşimin farklı uyaranlarla geri döndürülebilir biçiminde süreksiz olarak kaybolması durumudur. Türk Lisan Kurumu’na nazaran; ‘‘Dış uyaranlara karşı şuurun, bütünüyle yahut bir kısmının yittiği, reaksiyon gücünün zayıfladığı ve her türlü aktifliğin büyük ölçüde azaldığı dinlenme durumu’’ olarak tanımlanmaktadır. Ayrıyeten, organizmanın canlının dış yansımalara karşılık eşiğinin yükseldiği, geri dönüşümü olan bir süreçtir. Sağlıklı uyku genel sıhhati, okul tahsili, emosyonel (duygusal) durumu, davranışlarının düzenlenmesi, biyolojik, fizikî ve zihinsel sıhhatinin korunmasına yardımcı olur. Uyku meseleleri her yaşta görülmekle birlikte zihinsel yetersizliği olan çocuklarda sıklıkla rastlanılan bir durumdur.

Zihinsel yetersizliği olan çocuklarda uyku meseleleri 6-12 yaş aralığında yaygın olarak görülmekte olup, çocuğun ve ailesinin günlük ömür aktivitelerinde olumsuz tesirler oluşturmaktadır. Bu problemler hem çocukları hem de bakımdan sorumlu bireylerin baş etmekte zorlandığı davranışların başında gelmektedir. Zihinsel engelli çocuklarda uyku meseleleri, beden işlevlerinin bozulmasına, kardiyovasküler hastalıklara, diyabet, obezite, anksiyete, depresyon, dikkat eksikliği, motivasyon düşüklüğü ve bilişsel bozukluklara da neden olmaktadır.

Uyku yalnızca zihinsel engelli çocuklar için değil anneleri için de değerli bir fizyolojik ihtiyaçtır. Zihinsel engelli çocukların uyku sorunu tüm aile üyelerini, bilhassa bakımdan sorumlu olan annelerin uykusunu da olumsuz olarak etkilemektedir. Engelli çocuğun bakımının yıllar sürmesi, ailelerin bilhassa annelerin bakımı için güç sarf etmeleri ve sık sık uykusuz kalmaları daima yorgun hissetmelerine, bel ve sırt ağrıları yaşamalarına yol açmaktadır.

Zihinsel Engelli Çocukların Uyku Sıkıntılarına Yönelik Tahlil Önerileri

Uyku sorunları için, nizamlı uyku- uyanıklık durumlarının düzenlenmesi için programlar geliştirilip, davranışsal müdahale tedavileri, farmakolojik yollar bir sıhhat işçisi eşliğinde takviye olunmalıdır. Çocukların uyku örüntülerini/ tertiplerini karşılaştıran araştırmalar planlanması önerilebilir. Sağlıklı uyku alışkanlıklarının geliştirilmesi için bebeklik devrinden başlayarak ailelere danışmanlık yapılması, uyku saati rutinlerinin oluşturulması, yatma vakitlerinin düzenlenmesi, yatağa gitme vakti yaklaştığında sessiz bir ortam oluşturulması, yatak odalarının rahat-sessiz-loş-uygun ısıda olmasına itina gösterilmesi üzere tedbirler alınabilir. Çocuğun hem kendi hem de ailesine ait uyku özellikleri, günlük rutin alışkanlıkları, yatmanda evvel yapılan rutinler, uyku etrafı, zamanlaması uyku kalitesini olumlu istikamette etkilemektedir. Çocuk uyumadan evvel, banyo yaptırılması, diş fırçalaması, masal okunması, sevdiği aktiviteleri yaptırılması uyku sıkıntısının çözülmesine yardımcı olmaktadır.

Zihinsel Engelli Çocukları Olan Annelerin Uyku Sıkıntılarına Yönelik Tahlil Önerileri

Zihinsel engelli çocukların annelerin uyku sıkıntılarına yönelik olarak;

• Anneler çok gerilimli ortamlardan uzak durmalıdır.

• Uyuduğu ortamın uygun şartlarda olması gereklidir.

• Uyanır uyanmaz yataktan kalkılmalıdır.

• Birebir saatte uyumak ve birebir saatte kalkmak gerekir.

• Uyumadan evvel alkol, kahve üzere kafein içeren sıvılardan uzak durulmalıdır.

• Gündüz uykularından uzak durulmalıdır.

• Mümkün olduğunca çocuğu ile tıpkı saatte uyumalı ve birebir saatte uyanmalıdır.

• Günlük rutinlerinin sistemli bir halde devam edilmesine itina gösterilmelidir.

• Uyumadan evvel fazla aktivite içeren etkinliklerden uzak durulmalıdır.

• Uyumadan evvel uykuyu kolaylaştıran uygulamalar (süt içilmesi, klasik müzik dinleme vb.) yapılmalıdır.

Ayrıca, online terapi yahut aile odaklı terapi programları hem annelerin gerilim idaresi hem de çocukların uyku tertibinin güzelleştirilmesinde dayanak sağlayabilir. Bu tıp programlar, çevrimiçi danışmanlık ile ailelere rehberlik edilmesini ve uyku meselelerine yönelik stratejilerin uygulanmasını kolaylaştırır. Böylelikle hem çocuğun hem de annelerin ömür kalitesi artırılabilir.

Kaynakça: https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/1126421/zihinsel-engelli-cocuklar-ve-annelerinde-uyku-sorunlari-ve-cozum-onerileri

Yazar: Çiğdem Müge Haylı