Madde kullanım bozukluğunun (MKB) aile perspektifinden değerlendirilmesinin ehemmiyeti birçok çalışmada ele alınmıştır. Birinci görüş ailenin alkol ya da başka hususların kullanımının başlamasından, kullanımın yoğunluğuna ve tercih unsuruna kadar tesiri olduğudur. Bir öbür görüşe nazaran ise aile husus kullanımı ve ziyanlı tesirlerine karşı gözetici bir etmen ya da tampon fonksiyonu görmektedir. Alkol ve unsur kullanımının desteklenmediği ailelerde aile üyeleri alkol ya da unsur kullanımına daha az eğilimlidir. Son olarak alkol ya da husus berbata kullanımı olan ailelerde, aile üyelerinin birbirlerine karşı tavırları ve aile münasebetleri etkilenmektedir.
MKB aileyi birçok istikametten etkileyen bir hastalıktır. Ailede hem ekonomik hem de toplumsal açıdan negatif tesirler bırakmaktadır ve bu tesirlerin derin ve şiddetli olduğu görülmektedir. Ailenin tüm bu alanlarda etkilenmesi ise ailenin fonksiyonelliğini bozmaktadır. Aile tüm hayat döngüsünde husus kullanımı için hem potansiyel bir risk faktörü hem de hami bir etmen olarak kabul edilmektedir. Tıpkı vakitte düzgünleşme periyodunda de kıymetli bir rol üstlenmektedir. Aile özellikleri bağımlılığın seyrini, güzelleşme devrini ve tekrar kullanıma dönmeyi etkilemektedir. MKB toplumsal ve ailevi birçok sıkıntıyla bağlıdır. Bu sıkıntılar, tedavi ve/veya güzelleşme sürecinde olan MKB tanısı alan bireye, aileye ve topluma zorluklar yaratır. MKB tanısı alan bireylere ve ailelerine bu problemleri çözmelerine yardımcı olacak birçok tesirli müdahale, tedavi ve karşılıklı takviye programı vardır. Mevcut derlemenin emeli MKB sürecinde ailenin rolünü incelemektir. Bu kapsamda MKB sürecinde aile risk etmeni, kollayıcı etmen ve tedavi bir kesimi etmenleri ile ele alınacaktır.
Risk Etmeni Olarak Aile
Ailenin, akran münasebetlerinin ve toplumsal etrafta karşılaşılan risklerin husus kullanımına başlamada tesirli bir rolü vardır. Ögel bir aile üyesinin unsur kullanımının olması, çocuk istismarı ve ihmali, aile üyelerinde ruh sıhhati sıkıntıları olması, kalabalık ve geniş aileye sahip olmak, ailede işsiz üyelerin olması, ebeveynlerin eğitim düzeyinin düşük olması, aile içi şiddet, fonksiyonel olmayan ebeveynlik tarzları, ailenin parçalanmış ya da ebeveynlerin boşanmış olması, ebeveynlerden birinin kaybı, aile içerisinde belli bir sistemin olmaması, özdeşim kurulabilecek bir aile üyesinin olmamasını unsur kullanımı için risk etmenleri olarak tabir etmiştir. Barret ve Turner ise husus kullanımına başlamaya dair risk faktörlerini parçalanmış aileye sahip olma, ebeveynlik hünerlerinin yetersizliği, aile içi şiddet ve ailede unsur kullanım hikayesinin olması formunda belirtmiştir.
Koruyucu Etmen Olarak Aile
Koruyucu etmenler, bireylerin, ailelerin, toplulukların yahut daha geniş toplumun refahını artıran ve olumsuz sonuçlarla karşılaşılması riskini azaltan şartları söz etmektedir. Çalışmalar hami etmenlerin riskli durumlara maruz kalma sürecinde tampon tesiri fonksiyonu gördüğünü hem bireylerin hem de ailelerin güç durumlarla başa çıkma marifetlerini ve ömür kalitelerini artırdığını tabir etmektedir. Bilhassa öz düzenleme maharetleri, münasebet maharetleri ve sorun çözme maharetleri, dayanıklılık, destekleyici arkadaşlara sahip olma, olumlu akademik performans, gelişmiş bilişsel fonksiyonellik ve daha güzel toplumsal maharetler üzere olumlu sonuçlarla alakalıdır. Aile, çocuklar ve bakıcılar ortasında güçlü bir bağ olduğunda; çocuğun hayatına ebeveyn iştiraki sağlandığında, finansal, duygusal, bilişsel ve toplumsal muhtaçlıkları karşılayan destekleyici ebeveynlik fonksiyonu yürütüldüğünde; disiplin dengeli bir halde uygulandığında, açık kurallar olduğunda; husus kullanımına ait klâsik normlar benimsendiğinde ve topluluk kurum ve kuruluşlarıyla iştirak sağlandığında gözetici bir etmendir. Aile merkezli programlar, kollayıcı faktörleri güçlendirerek çalışır ve böylelikle risk mümkünlüğünü azaltır.
Tedavinin Bir Kesimi Olarak Aile
Bir aile üyesi bağımlı olduğunda tüm aile etkilenir bu nedenledir ki bağımlılık birçok araştırmacı ve klinisyen tarafından bir aile hastalığı olarak kabul edilmektedir. Araştırmalara nazaran bağımlı bir aile üyesinin olduğu ailelerde utanç, inkâr, suçluluk, yas, öfke ve acı üzere olumsuz hislerden ruh sıhhati problemlerine kadar birçok olumsuz duygudurum gözlenebilmektedir. Bu durumlar aile üyelerinin sıhhati üzerinde olumsuz tesirler oluşturmaktadır. Unsur berbata kullanımı bir aile meselesidir ve tedbire programlarının aileleri güçlendirmeyi amaçlaması gerekmektedir. Bağımlılığa has aile içi risklerin tespit edilmesi ve ailelerin gereksinimlerinin belirlenmesi tedavi programlarının etkililiği artıracaktır.
Aile tedavi sürecinde bir toplumsal takviye kaynağıdır. Algılanan toplumsal takviyenin kuvvetli olması tedavinin muvaffakiyetini olumlu tarafta etkilemektedir ve nüks sıklığını azaltmaktadır. Unsur kullanıcılarının ailelerinden algıladıkları toplumsal dayanak, sorun çözme sürecine ve tedaviye itimadı artırmaya takviye olur. MKB olan bireylerin ailelerinden algıladıkları dayanağın bilişsel ve duygusal boyutları olduğu tabir edilmektedir. Bu boyutların içinde ise duygusal takviye, takdir takviyesi, bilgi takviyesi ve itimat dayanağı yer almaktadır.
Kaynakça: https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/1241231/madde-kullanim-bozukluguna-aile-perspektifinden-bir-bakis
Yazarlar: Dilara DEMİRCAN, Lut TAMAM
