Jeffrey Young tarafından geliştirilen Şema Terapi kuramı, bireyin çocuklukta edindiği erken periyot şemalarının yetişkinlikte nasıl kendini tekrar eden döngüler oluşturduğunu açıklar. Bu makalede, erken periyot ahenk bozucu şemaların yetişkinlikteki ruhsal, duygusal ve davranışsal tesirlerini ele alacağız.
Şemalar, bireyin dünyayı algılama ve yorumlama biçimini belirleyen zihinsel temsillerdir. Young’a nazaran erken periyot ahenk bozucu şemalar, çocukluk çağında karşılanan olumsuz yaşantılar sonucunda gelişen, bireyin kendisi ve öbürleri hakkındaki temel inançlarıdır. Bu şemalar, bilişsel, duygusal ve davranışsal seviyede hayat uzunluğu devam eden kalıplar oluşturur.
Şemalar ekseriyetle beş temel alanda sınıflandırılır:
Bağlanma ve Güvenlik: Terk edilme, kuşkuculuk/istismar üzere şemalar, kişinin yakın bağlarında itimat sıkıntıları yaşamasına neden olabilir.
Otonomi ve Muvaffakiyet: Bağımlılık yahut başarısızlık şemaları, bireyin kendi ayakları üzerinde durmasını zorlaştırabilir.
Sonlar ve Özdenetim: Kısıtlı özdenetim yahut dayanıksızlık şemaları, kişinin dürtüsel davranmasına yahut kendini kolay kolay çaresiz hissetmesine yol açabilir.
Başkalarıyla Bağlantılar: Boyun eğicilik ve onay arayıcılık şemaları, bireyin oburlarının isteklerine çok ahenk göstermesine neden olabilir.
Öz-Değer ve Kendilik Algısı: Kusurluluk ve toplumsal izolasyon şemaları, kişinin kendini yetersiz yahut dışlanmış hissetmesine sebep olabilir.
Erken devir ahenk bozucu şemalar, yetişkinlikte üç temel formda kendini gösterebilir: teslim, kaçınma yahut çok telafi. Birey, çocuklukta geliştirdiği şemaya uygun biçimde hareket eder ve onu doğrulayan bireyler ve ortamları hayatına çeker. Örneğin, terk edilme şeması olan bir kişi, duygusal olarak uzak yahut bağlanma sorunu yaşayan beşerlerle ilgi kurarak çocukluk travmasını tekrar edebilir.
Kimi bireyler ise şemalarından kaçınma stratejisi geliştirerek, tetikleyici durumlarla yüzleşmekten kaçınır. Örneğin, kusurluluk ve utanç şeması olan bir kişi, eleştirilme dehşetiyle insan alakalarından uzak durabilir. Başka bir savunma sistemi ise çok telafidir. Bu durumda birey, şemaya büsbütün zıt bir tavır sergileyerek onun tesirlerini azaltmaya çalışır. Yetersizlik ve başarısızlık şeması olan bir birey, çok hırslı olup mükemmeliyetçilik geliştirebilir, lakin bu da tükenmişlik sendromuna yol açabilir. Araştırmalar, erken devir şemaların psikopatolojiyle direkt bağlı olduğunu göstermektedir. Kusurluluk, başarısızlık ve duygusal mahrumluk şemaları depresyonla bağlıyken, terk edilme ve yüksek standartlar şemalarının korkuyu artırdığı gözlemlenmiştir. Duygusal mahrumluk ve dayanıksızlık şemalarının unsur bağımlılığı riskini artırdığı; terk edilme ve kuşkuculuk/istismar şemalarının ise inançlı bağlanma geliştirmeyi zorlaştırdığı bilinmektedir.
Şema Terapi, bireyin çocuklukta edindiği ahenk bozucu şemaları fark etmesini ve bunları değiştirmesini amaçlar. Birinci evrede bireyin hangi şemalara sahip olduğunu fark etmesi sağlanır. Daha sonra bilişsel tekrar yapılandırma teknikleriyle, bireyin şemalarıyla ilgili olumsuz inançları sorgulanır ve yerine daha sağlıklı fikir kalıpları getirilir. Duygusal odaklı tekniklerden biri olan güdümlü imgeleme (Imagery Rescripting), bireyin çocukluk travmalarına geri dönerek alternatif güzelleştirici senaryolar oluşturmasına yardımcı olur. Bunun yanı sıra davranışsal müdahalelerle, bireyin otomatik olarak sergilediği kaçınma ya da çok telafi davranışları değiştirilerek daha sağlıklı yansılar geliştirmesi sağlanır. Erken devir ahenk bozucu şemalar, bireyin yetişkinlikteki fikir, his ve davranışlarını büyük ölçüde etkileyebilir. Bu şemaların farkına varmak ve şuurlu bir halde tekrar yapılandırmak, daha sağlıklı bağlar ve daha istikrarlı bir ruh hali geliştirmek için kritik bir adımdır. Şema Terapi, bu süreçte bireye rehberlik edebilecek tesirli bir formüldür.
