İnsanın ihtiyaçlarının kendisine yabancılaşmış olarak ona geri dönmesi ne demektir? Artık psikanalizde bir olguyu anlamak için sıklıkla kullanılan bir indirgeme yolunu kullanacağım. Freud şöyle der: “Erotojenik bölgelerin yalnızca birisinden kaynaklanan içgüdünün tabiatını bir defa anladıktan sonra, çocukların cinsel aktiflikleri konusunda geriye öğrenecek çok az şey kaldığını görmek rahatlatıcı olmalı.” Tekrar de önlemli olmak lazım. Bu her ne kadar kullanışlı olsa da psikanalizi bu türlü bir indirgemeden ibaret görmek üzere bir meseleye yol açabilir. Yeni doğmuş bir bebek için onun en temel ihtiyaçlarından biri olan beslenme ihtiyacına bakalım. Freud Cinsellik Üzerine Üç Denemesi’nde çocuğun bu emme edimi esnasındaki haz tecrübesinin hayatta kalma gayesine hizmet eden fonksiyonlardan birisine bağlandığına dikkat çeker. Burada çocuğun yaşamsal bir muhtaçlığı kelam bahsidir. Bu ihtiyaç talebe doğaldır. Yani çocuk ağlayarak memeyi talep eder. Burada Freud’un vurguladığı şey dikkat caziptir. Zira biliyoruz ki hayatta kalma durumu kelam konusu olduğunda yaşayan organizmalar ne gerekiyorsa onu yapar. Çocuğun burada ağlayarak lisana getirdiği talep sadece beslenme muhtaçlığı ile ilgili değildir. Burada gizli bir jouissance talebi vardır. Tüm bu ihtiyaçlar ve jouissance talebe doğal olduğu oranda Ötekinin tarafındadır. Bu talepler bazen karşılanır bazen de karşılanmaz. Bazense talep etmeye gerek bile olmaz. Bu türlü durumlarda çocukların konuşma ya da öğrenme zahmetleri yaşadığı olguların sayısı hayli fazladır. Gerçekten kapitalist telaffuz karşısındaki özne için kelam konusu olan tehdit de bununla ilgilidir. Annesinin göğsünü emen bir çocuk düşünelim. Şayet çocuğun talebi yoksa göğsün çocuğun ağzında olması fark etmez, obje çocuğa ulaşmamış demektir. Şayet bu olay talep doğrultusunda gerçekleşiyorsa obje lakin yabancılaşmış olma şartıyla çocuğa ulaşır. Böylelikle insanın ihtiyaçlarının kendisine yabancılaşmış olarak ona geri dönmesi olgusunu biraz aydınlatmış olmayı umuyorum. Buradan yola çıkarak diğer bir ihtiyaç hakkında konuşacağız. Çocuğun, toplumsal hayatın öznesi olabilmesi için gereksinim duyduğu bir özdeşim hakkında… Yaşamsal bir gereksinim değil tahminen lakin en az onun kadar değerli. Çocuk, toplumsal ömrün öznesi olabilmek için Ötekinden gelen gösterenlere muhtaçlık duyar. Bu gösterenlerin tesiriyle “o” sandığı bir “ben” ile özdeşim kurması gerekir. Böylelikle çocuk şunu der: ben o’yum. Colete Soler’in de bize hatırlattığı üzere Freud obje olarak birinci defa benliğin kendisinin seçildiğini söylemiştir. Bu yanılgıyı yapmadığı durumlarda öznenin toplumsal hayatın bir modülü olaması çok zordur. Muhtaçlık duyulan bu özdeşim özneye Öteki tarafında sunulur ve yabancılaşma denilen tecrübe ismini buradan alır. Öteki tarafından sunulan vücut imgesi ile özdeşim kurabilmesi için öznenin bu doğrultuda bir talebinin olması gerekir. O denli sanıyorum ki Lacan’ın yapı konusunda sorumluluğu öznenin omuzlarına yüklemiş olmasının sebebi budur. Lacan, öznenin kendisini kurmak için objesini kendisinden ayırdığını söylemiştir. Burası öznenin gösteren tarafından işaretlendiği yerdir ve buna kastrasyon denir. Kastrasyon tarafından lekelenmiş bir özne için fallus artık yalnızca sorun demektir. Çocuklarla biraz haşır neşir olanlar bunu düzgün bilir. Onun bütün işi gücü, bütün alıp veremediği fallusladır. Freud okurken bunu sezmemek elde değildir. Çünkü ona getirilen tenkitler de sezginin bu doğrultuda olmasındandır ve bunun yanlış olduğunu söylemeye gerek yoktur. Sorun bunun ele alınışındadır ve burada başvurulması gereken en gerçek adresin Lacan olduğunu gönül rahatlığıyla söyleyebiliriz. Pekala nedir fallus? Söylenebilecek en gerçek şey nihayetinde onun bir gösteren olduğudur. Neyin göstereni? Lacan Fallusun Anlamı’nda Freud’un fallustan bir simulakrum olarak bahsettiğini söyler. Simulakrum, olmayan bir şeyin yerinde gözüken bir surettir. Simulasyon üzerine bir medya teorisi geliştirmiş olan Baudrilard “Neden Her Şey Hala Yok Olup Gitmedi?” kitabında fotoğrafa dair eski bir tanımlamaya yer veriyor. Bu tarifte fotoğraf, muhakkak var olan bir şeyin katiyetle yokluğuna tanıklık eden bir imgedir. Bu ifadeyi fallus için ödünç alabiliriz. Fallus, daha evvel katiyetle var olduğu düşünülen bir şeyin, mutlaka yokluğuna tanıklık eden bir gösterendir. Lacan gösteren ve gösterilen zıtlığı kadar gösterenin üstünlüğüne de vurgu yaptığında; penisin bir iktidar simgesi olarak düşünülmesinin, fallusu anlamak ismine sağladığı ipucunu görmek değerlidir. Bir sefer devreye girdiğinde fallus tarafından lekelenmiş tüm objeler – işaretlemediği tek bir Şey vardır ve objelere kısmiliğini veren de bu lekedir – talep edilebilir, değiş tokuş edilebilir, hatta alınıp satılabilir bir hale gelir. Kayıp objeyi ikame edebilmesi umuduyla bel bağlanan kısmi objeler fallusa endeksli bir kur hesabına nazaran paha kazanır. İftarlık Gazoz isimli sineması seyrettiyseniz bir çocuk için gazoz kapağının bu türlü bir obje olabileceğini görmüşsünüzdür. Ne kadar konuşsak az! Fallus, Lacan’ın Freud metinlerinden çekip çıkardığı, evvel ona gerçek formda yaklaşıp sonra da onu geliştirdiği bir kavramdır. Freud, cinsel örgütlenmenin genital organların kararı altına girerek yetişkinlikteki sonuncu sonucuna ulaştığına inanıyordu. Bu genitaller cinsel örgütlenmeyi üstlenmeden evvel oral ve anal olmak üzere iki çocuksu örgütlenme biçimi tanımlıyordu. Sonra buna bir evre daha ekler ve bu evrede bir nesne seçimi yapıldığını, dürtünün de bu obje üzerine odaklandığını söyler. Dürtünün ve obje seçiminin olması açısından bu evre yetişkin cinsel örgütlenmesine benzemektedir lakin Freud bunu tekrar de yetişkinliktekinden farklı tutmaktadır. Zira şöyle der: “Bu evrede yalnızca bir genital bilinir: erkeğinki. Bu nedenle buna fallik örgütlenme ismini verdim.” Lacan başta olmak üzere artık pek çok kişi Freud’un ingilizceye çevrilirken uğradığı tahribatın altını çizmektedir. Ne yazık ki Türkçe basımda da fallustan erkeklik organı olarak bahsedilmektedir; fallik örgütlenme ise, kamışçı örgütlenme olarak çevrilmiştir. Bu şanssız bir yanılgıdır. Zira Freud’un, penis ve fallus tabirlerinin ikisini de metinlerinde farklı ayrı kullandığını bilmekteyiz. Tıp literatüründe de fallus, embriyoda şimdi penis ya da vulva istikametinde bir gelişim göstermemiş olan organik yapı için kullanılan bir tabirdir. Gerçekten Freud, metnin tam bu noktasına eklediği taban notta, Abraham’ın söylediklerini bize hatırlatır. Abraham çocuktaki bu şimdi ayrışmamış örgütlenmenin, yani fallik örgütlenmenin, embriyoda biyolojik bir prototipinin olduğunu söylemiştir. Ayrıyeten Freud Cinsellik Üzerine Üç Deneme isimli bu metninde bir cinsin tali cinsel özelliklerinin, karşı cinste de görülebileceğini bize hatırlatır. Yani bu ruhsal hermafroditizm, birisinin tam bir bayan ya da tam bir erkek olmasını imkansız kılmaktadır. Hatta Freud daha da ileri sarfiyat ve bir erkeğin sırf bayanlara cinsel ilgi duymasının açıklanması gerektiğini söyler. Klinikte, hemcinslerine karşı duyabileceği ilginin izlerine katiyen rastlanmayan özneler için de bu durumun açıklanmasına muhtaçlık vardır. Sözgelimi Küçük Hans için heteroseksüelliğin bir semptom olduğunu düşünüyorsak bunda haklı değil miyiz? Freud bu metinde bize sık sık Ben ve Id’e göz atmamızı söyler. Burada Oedipus kompleksinde birinci akla gelenin her vakit en sık karşılaştığımız biçimi olmadığını söyler. Ruhsal hermafroditizm, çocuğun erkeksi ya da kadınsı davranışlarında tesirli olan ebeveynlerle ilişkisindeki nesne seçimi ve özdeşleşmelerine dair kanılarımızı bulanıklaştırır. “Çocuksu genital örgütlenmenin temel özelliği, erişkinin kesin genital örgütlenmesi ile ortasındaki farktır. Bu fark da her iki cinsin de yalnızca bir genitalin, yani erkeklik organını dikkate almasından ibarettir. Münasebetiyle kelam konusu olan şey genitallerin değil, fallusun önceliğidir.” Bu pasajda fallus ile penis ortasında bir alaka olduğu anlaşılmaktadır. Lakin bu alakanın anatomik bir bağ olmadığı da açıkça belirtilmiştir. Bu ilgi imgeseldir. Özne için fallus ile imgesel seviyede özdeşimi olan objeler bulunabilir. Hatta bu obje, Freud’un fallik evre dediği evrede, çoğunlukla penistir. Penisin fallus ile özdeşleşmesi demek iğdiş tehdidi demektir. Freud ayrıyeten şunu da itiraf etmektedir: “Ne yazık ki bu durumu yalnızca erkek çocukları etkilediği haliyle tanımlayabiliyoruz; kız çocuğunda buna karşılık gelen süreçleri bilmiyoruz.” Freud, oğlan çocuğu için şunu öne sürmektedir: penisin eksikliği iğdişin sonucu olarak kıymetlendirilir ve çocuk, kendisiyle ilgili olarak iğdişle başa çıkma olgusuyla karşı karşıya gelir. Fallus, olmayan bir tamlığın göstereniyse ve öteki cinsiyet ile karşılaşmak tamlığın olmayışıyla karşılaşmaksa, penisin eksikliğine bir mana yüklemek gerekmektedir. Penis ve fallus ortasındaki imgesel özdeşim iğdiş tehdidinin kurulmasına yol açar. Bir öteki alıntı: “Ama bana o denli geliyor ki iğdiş kompleksinin kıymeti, fakat ve fakat fallusun önceliği evresindeki kökeni de dikkate alındığı vakit mucibince anlaşılabilir.” Bu alıntıya bir dipnot eşlik etmektedir: “Çocuğun, emdikten sonra annesinin göğsünü kaybetme, her gün dışkısından vazgeçme, hatta doğum anında ana karnından ayrılma üzere bedensel bir kayıp yoluyla narsistik bir yara görüşünü edindiğine haklı olarak dikkat çekilmektedir. Yeniden de bu kayıp fikri fallusla ilişkilendirilinceye kadar iğdiş kompleksinden kelam edemeyiz.” Bu görüşe şunu eklemeliyiz ki, bu memeyi kaybetme, dışkıdan vazgeçme, doğum ya da cennetten kovulma kastrasyon ile birlikte layık olduğu manası kazanır. Penis ve fallus ortasındaki bu bağ – ki Lacan bu bağlantının boyutunu katiyetle küçümsemektedir – Ötekinde fallusun olmadığı fikrinin de kastre edici tesirinden ötürü ilgi cazip bir hale gelir. Klinikte oğlan çocuklarının annelerinin bir penisi olmadığı fikri ile baş etmekte yaşadığı zahmeti biliyoruz. Ya da daha farklı halde bir çocuk annesinin kırmızı spor bir otomobile sahip olmasını istediğini lisana getirebilir. Freud’dan alıntılıyorum: “Babasız olan, fakat birkaç teyzesi bulunan genç evli bir bayanın tahlilinden, annesinin ve teyzelerinin penisi olduğu inancını zımnilik evresinin ileriki periyotlarına kadar koruduğunu öğrendim. Fakat teyzelerinden birisi kıt akıllıdır; kendisi üzere onun da iğdiş edildiğini düşünmüştür.” Freud annenin bir penisi olduğu fikrinin doğum olayındaki gerçeğin keşfi ile son bulduğunu söyler. Hatta bebeklerin anne karnına ağız yoluyla girip bağırsak yoluyla dışarıya atıldığı niyetinin kaynağı bu bilgi eksikliğine dayandırılabilir. Kadınsılığın ilanı olan doğum olayı üzerine geliştirilmiş bu çocuksu cinsel teoriler – hatta çocuklar babalarının da çocuk doğurabilecekleri kanısına sahiptir – kadınsılığın reddinin, onun daima öteki olarak kalmasının altındaki sırrı açıklayabilir mi? Ne de olsa bayan cinsel organı, tarih öncesi çağlardan beri niteliğinden ötürü gözümüze sokulan penisten farklı olarak vücudun dışında değil içindedir. Freud fallik evrede, sırf erkeğin oluştuğunu söylüyor. Bu evreye kadar onun da farkına varılmaz. Dişillik ise fallik evrede dahi kelam konusu değildir. Size bir kız çocuğuyla yaşadığım tecrübesi aktarmak istiyorum. Gördüğünüz üzere kağıdın tam merkezine bir kız figürü çizdi. Onu bir bayan ile (burada annesi) özdeşim kurabilmek ismine bir dolu fallik eklenti ile donattı. Renkli, boyalı, maşalı saçlar, hoş bir elbise, elbiseye eklenmiş desenler, broşlar… Bu kağıdın merkezindeki kız figürü, bu çocuk tarafından ihtimamla çizildi. Onun çabucak solunda görmüş olduğunuz erkek figürü ise alelade bir halde çizildi ve çabucak akabinde çocuğun ağzından şu sözler döküldü: Ben erkek çizmeyi bilmiyorum. Burada kastrasyonu görüyoruz: Öteki cinsiyetin bilinmezliği… Burası pekala bir çeviriyi hak ediyor. Bu fotoğrafta merkezde, kendisini fallik ögelerle donatarak tam bir özdeşimi yakalayabilme ihtimalini gizli tutan özneyi görüyoruz. Aslında bu durum Lacan’ın cinsiyetlenme şemasının sol tarafına yakışır. Bu fallik tavır farklı formlarda ortaya çıkabilir: gazoz kapağıyla, kırmızı spor bir otomobille, topuklu ayakkabı ya da kürk mantoyla… Fotoğrafta gördüğümüz öteki figürler ise nasıl çizileceği bilinmeyen yani hakkında hiçbir vakit gereğince bilgi sahibi olunmayacak, yanında lakin uzakta olan ve karanlıkta kalan öteki cinsiyeti bize gösteriyor. Kavramları Lacancı manasıyla kullanacak olursak, yan tarafa çizilen erkek fügürü aslında fallik olana öteki, kadınsılığın temsilidir. Bu kız çocuğunun tam bir bayan olabilmesi için tokalar ve elbiseler yetmez. Ötekinin gizemine de sahip olması gerekmektedir. Biraz espri katacak olursak bu kızın ileriki yaşlarında şu cümleyi kurmasını beklemek yersiz olmaz: Erkekleri hiç anlamıyorum! Bu kızın anne ve babasının farklı olduğunu, babasını ortada bir gördüğün – yani uzakta olduğunu hatırlatalım. Kastrasyonun, öznel kıssa ile nasıl üst üste geldiğini görüyoruz. Birincil ve ikincil süreçleri… Freud, metinlerinde uzun uzun kastrasyonun erkek üzerindeki tesirlerinden bahseder. Üstte da söylediğimiz üzere kız çocuklarında buna karşılık gelen süreçlerin ne olduğunu bilmediğini itiraf eder. Öyleyse Freud bize bayana ve kadınsılığa dair ne öğretebilir? Feministler tarafından Freud’a yöneltilen tenkit de bu doğrultuda değil miydi: Freud bayanı, erkek olmayan olarak tanımlamıştı. Bir Lacancı olarak feministlerin aktardıkları bu Freudyen bayan tarifine katılmıyorum. Freud bayanı, erkek olmayan değil, erkeğin dışında kalan olarak tanımlamıştır. Tartışma bu husus etrafında dönerken Platon’un androginoslarına değinilmesine alışkınız. Bugün bir farklılık yapalım ve Freud’un Platon’unkine çok benzeri olduğunu söylediği Upanishadlar’a bakalım: Cinsellik dendiğinde bir boşluğun doldurulmasının akla birinci gelen şey olması doğaldır. Fakat burada çoklukla bir yanılgı yapılır. Üstteki metnin bize şahane bir biçimde gösterdiği üzere Cinsellik bir penisin bir boşluğu doldurması değildir. Boşluğu dolduran, eksik parçayı tamamlayan bayandır. Öteki tarafından kendisine bir boşluğu doldurma statüsü verilmesi onu bayan yapan şeydir. Bu bağlamda Lacan’ın “Kadın yoktur” ve “cinsel münasebet yoktur” önermeleri hem mana kazanır hem de birbirlerine paralellik gösterir. Pekala Lacan’ın “cinsel münasebet yoktur” önermesinde raport’u öne çıkarmak ne kadar gereklidir? Sonuçta bir penisin rastgele bir boşluğu doldurduğunu kim sav edebilir?