Pandemide tekinsizin bu kadar ön plana çıkmasının iki sebebi vardır. Biri sezgiseldir başkası teoriktir. Sezgiseldir zira pandeminin birinci gününden itibaren karşımızda beliren görüntü tekinsiz bir görünümdür ve bu türlü bir görüntü korku uyandırır. Aslında az evvel söylediğim şey Lacan’ın Tekinsiz ve Dert ile ilgili teorisinin üstünkörü bir özetidir de diyebiliriz. Eksiğin olduğu yeri doldurabilecek bir şeyin belirmesi durumunda bu şeye tekinsiz derken, eksiğin olduğu yerin istila edilmesi mümkünlüğünün telaş yarattığını söylüyor. Hatta seminerin başlarında şöyle söylüyor. “Bu sene tekinsiz ile dert yaratacağım.” Lacan’ın “Kaygı” ismini verdiği seminerde tekinsiz bir imaj çizdiği ve büyük bir tasa yarattığı kesin ve bu da aforoz edilmesinin bir tesadüf olmadığını bize pekala gösteriyor. Daha doğrusu buna tesadüf bile desek, tesadüfün ruhsallık alaınındaki kavşaklarda merkezi bir yeri olduğunu söylüyor Lacan. Freud tekinsizi ele alırken iki yoldan gidebileceğimizi söylüyor. Bunlardan biri etimoloji. Başkası ise bizde tekinsizlik hissi uyandıran durumların ortak özelliklerinden yola çıkmak. Her iki durumda da sonuç birebir olurdu diyor ve tekinsizi kabaca şöyle tanımlıyor: Tekinsiz, kaygı yaratan şeylerin evvelden beri bilinen ve yabancı olmayan bir şeye geri uzanan tipidir. Lacan’ın objenin statüsünü sorgulayarak a objesine uzandığı Korku seminerinde tekinsizi ele alması boşuna değil. Freud Türkçe’de tekinsiz olarak kullandığımız unheimlich sözünün etimolojisinin tarihi akış içerisinde izini sürerek dahiyane sonuçlar elde eder. Biz de bu müsaade peşinden gittiğimizde – Lacan’ın söylediği üzere – Freud’un şimdi gösteren diye bir şeyden bahsedilmeyen bir periyotta bilinçdışının yasasını keşfederek dilbilime nasıl yer hazırladığını göreceğiz. Lacan bilinçdışının yasası gösterenin maddesidir der. Freud “Tekinsiz” isimli makalesinde bu kavram ile ilgili detaylı bir çalışma yürütür. Söz orjinal metinde unheimlich olarak geçmektedir. Unheimlich sözü, Heimlich sözünün önüne bir olumsuzluk eki gelerek oluşmuş bir sözdür. Heimlich; tanıdık ve dostça olan, konuta ilişkin olan, bilinmeyen kalması gereken(mahrem) manalarına gelmektedir. Unheimlich’te ise bunun karşıtı bir durum kelam hususudur; yabancılık ve ifşa. Lakin Freud sözün etimolojisini izlediğinde heimlich sözünün başlangıçta unheimlich için de kullanıldığını görmüştür. Başlangıçta tekin(heimlich) olan çift değerli(ambivalans) bir manaya sahipken, maruz kaldığı olumsuzlama(negation) sonucunda tekinsiz(unheimlich) olan kesim kendisinden ayrılır. Lisanda görmüş olduğumuz bu etkiyi bilinçdışında da görüyoruz. Freud “Olumsuzlama” isimli makalesinde, bilinçdışında “hayır”a yer yoktur, der. Bilinçdışında birbirine büsbütün zıt iki fikir bir ortada bulunabilir. Bu fikirlerden kimileri fakat bir olumsuzlama sonucunda şuur seviyesine çıkabilir. Örneğin; bir danışan seansta düşünü anlatırken durduk yere “Rüyamda gördüğüm bayan annem değildi” dediğinde danışanın annesinden bahsettiğini anlarız. Lisan ve bilinçdışı bu manada bir paralellik gösterdiği için Lacan, gösterenin yasası bilinçdışının maddesidir, formülünü geliştirir. Tekinsizle ilgili bu bilgimizden yola çıkarak onu bir cümleyle şöyle tanımlayacağım: Meskene ilişkin olan ve mahrem olanın, hasebiyle saklı kalması gerekenin, ortaya çıkmasıyla; bu ortaya çıkan şeyin yabancı olarak algılanması lakin tıpkı vakitte tanıdık da gelmesidir. Kısaca hem yabancı olan hem de tanıdık gelen… Freud bu makalede tekinsizin detaylı bir lengüistik incelemesiyle vardığı bu çıkarımdan sonra tekinsizin ortaya çıktığı pek çok örneği inceler. Bu örneklerin ortak özellikleri olarak tespit ettiği şey kastrasyon karmaşasıdır. Birinci olarak Kum Adam hikayesi üzerinden mevzuyu ele alır. Vaktimiz kalırsa etkileyici bir tekinsiz örneği olan bu hikayeyi en sonunda etraflıca ele alabiliriz. Lakin şimdilik Freud için bu hikayede tekinsiz tesiri yaratan en kıymetli ögenin, Kum adamın gözleri yuvalarından söküp alan kör edici bir figür biçiminde resmedilmesi olduğunu söylemekle yetinelim. Elbette Freud, farkında olmadan babasını öldürüp annesiyle birlikte olduğunu öğrendikten sonra kendi gözlerini kör eden Oedipus mitinden de hareketle, gözlerin kaybedilmesinin kastrasyonu sembolize ettiğini düşünmektedir. Rastgele bir uzuv kaybının kastrasyonu sembolize edebileceğini düşünse de gözler Freud için ayrıcalıklıdır. Yalnızca oedipus mitinde değil pek çok mitte, düşte ve düşlemlerde fallus ve gözün yer değiştirdiğini söyleyerek gözlerin neden bu kadar değerli olduğunu bize açıklar. Bu formül birazdan bize Lacan’ın ayna şemasında tekinsizin ortaya çıktığı yer olarak neden (-fhi)’nin olduğu yeri gösterdiğini açıklamak için yardımcı olacak. Bir öbür örnek olarak cansız bir objenin canlanması durumunun tekinsizi ortaya çıkaracağını söylüyor Freud. Bunun hayli tekinsiz bir şey olduğunu fark etmek için Freud olmaya gerek yoktur. Lakin Freud bunun açıklamasını çocuksu bir isteğe denk düştüğünün altını çizerek yapar. Biliyorsunuz Freud bilinçdışıyla ilgili olarak çocukluk yıllarına odaklanır ve çocuklukta canlılık ve cansızlık ortasındaki ayrım şimdi net bir biçimde çizilmemiştir. Oyuncak bebeklerine canlı bebekler üzere davranırlar. Münasebetiyle Freud çocuksu bir istek ya da çocuksu bir inancın tekinsize yol açabileceğini söyler. Çocukluk yıllarının kabedilmiş olan dilek objesini canlı biçimde karşınızda görmek tekinsizdir. Freud’un incelediği tekinsiz örneklerinden bir başkası “ikiz” görüngüsüdür. Öznenin kendisini bir oburuyla özdeşleştirmesi, böylelikle kendisinin kim olduğundan kuşku etmesi durumu tekinsizi ortaya çıkarır. Bu kuşku aslında nevrotik için karakteristik bir kuşkudur. Ayna evresinde Ötekinin de onayıyla kendi yansımasıyla özdeşleşir. Özne için bu basamakta ortaya çıkan coşku, bir bütün olarak kendi imgesiyle girdiği hesaplaşma ve Ötekinin onayına dair duyduğu gereksinim sık ve daimdir diyor Lacan. O yaşlarda bir çocuğun bu tecrübenin gözlemlediğinizde bunu anlamak kolaydır. Fakat bilinçdışının öznesi kronolojik bir vakte ilişkin değildir ve bu sıklık ve süreklilik yalnızca çocukluk yıllarına has bir şey değildir. İkiz, birincil narsizme vurulmuş bir darbenin eseridir. Yeni doğan, ilkel bir insan olarak düşünülebilir. Bu evrede çocuk için birincil narsizmden kelam etmek mümkündür. Bu birincil narsizme darbe vuran lisandır. Yani birazdan tüm bu anlattıklarımızı formüle etmek için kullanacağımız ayna şemasında olup bitenlerin sorumlusu gösterenin tesiridir. İkiz, birincil narsizmin aldığı yara sonucunda özne tarafından bir güvenlik tedbiri olarak üretilir. Hatta Lacan öznenin ayna evresinden bir zırhla çıktığını söylemektedir. Birincil narsizmin aldığı darbeye yanıt olarak üretilmiş bu ikiz daha sonra evvelden beri bilinen ve yabancı olmayan bir şeye uzanıyor olmasından ötürü tekinsize davetiye çıkartır. İnsanın birincil narsizmi ve tekinsiz ortasında, animistik çağın bir özelliğinden yola çıkarak ilgi kurar Freud. Bu alaka için referans Totem ve Tabu’da yer alan “Animizm, Büyü ve Fikirlerin Mutlak Gücü” makalesidir. Animistik periyoda ilişkin ilkel insanın birincil narsizmi darbe almıştır. Bu darbe ile – ki bu darbe yeniden lisanın vurduğu darbedir – ilkel animistik inanışlar terkedilmiştir. Animistik periyoda ilişkin olan ve artık terk edilmiş olan fikirlerin mutlak gücüne olan inanç tekinsizin belirleyicilerinden birisidir. Animistik inançları terk ettikten sonra animistik fikir biçimini doğrulayan izlenimlere tekinsiz niteliği yükleriz. Örneğin makus fikirler beslediğiniz birisi hakkında, tam o anda başına bir şey geldiğine dair bir haber almanız tekinsizi ortaya çıkartır. Lakin bu etkiyi yeniden birincil narsizm periyoduna ilişkin evvelden beri bilinen ve yabancı olmayan bir şeyden kaynaklı olduğunu görebiliyoruz. Bu terkedilmiş fikirlerden bir tanesi de vefatın bir ruh olarak karşımızıda belirmesi durumudur. İşte bu terkedilmiş niyete karşın vefatın karşımızda bir ruh olarak belirmesi tekinsizdir. Pandemiyle birlikte vefatın karşımızda bir görüntü olarak belirmesi durumu kelam konusu oldu ve tekinsizin sebeplerinden biri buydu. Tekinsizi ortaya çıkaran bir öteki durum birebir şeyin istek dışı yinelenmesi durumudur. Örneğin; bulunduğunuz bir meydandan yola çıkıp muhakkak bir mühlet yürüdükten sonra tıpkı yere geldiğinizi düşünün. Daha sonra farklı bir yol kullanmayı denediğinizi ve kendinizi birebir meydanda bulduğunuzu düşünün. İşte bu tekinsiz tesiri yaratır. Freud bu fikirden hareketle “tekrarlama” ismini verdiğimiz semptomatik durumun tekinsiziliğine vurgu yapar. Bir durumun bize tekrarlama olduğunu düşündürmesi bu duruma tekinsizlik özelliği yüklememize sebep olur, der. Tekrarlamaya tekinsiz niteliğini veren şey de tıpkı başkalarında olduğu üzere tekrarlayan yaşantıların bastırılmış olana – aslında evvelce beri bilinen ve yabancı olmayana uzanan tarafıdır. Tüm bu örneklerde ortak olan kastrasyon fonksiyonudur. Bu, başlangıçta unheimlich sözünün tarihî gelişiminde heimlichten olumsuzlama yoluyla ayrılmış olduğunu söylememizle tıpkı şeydir. Artık gösterenin bu tesirinin nelere yol açtığını ayna şeması üzerinden incelemeye çalışalım. Sol tarafta Lacan’ın gerçek manzara olarak isimlendirdiği şeyde fallus bir eksi/bir boşluk olarak gözükmektedir. Gerçekten sol alttaki vazonun içi aslında boştur. Münasebetiyle fallus aslında sipeculer imgede/yansıyan imajda bir kesik olarak karşımıza çıkar. Aslında fallus imgesel olarak tam manasıyla kavranabilecek bir şey değildir. Zira yokluğun bir imgesi yoktur. Her şeye karşın, fallusun, yanılgılı da olsa bir organla ilişkilendirilebiliyor olmasının hiç de üzücü bir şey olmadığını söylüyor Lacan. Her ne kadar bu durum pek çok toplumsal soruna sebep olsa da adeta hiç yoktan güzeldir demeye çalışıyor Lacan. Fallusun yansıyan imajdan kestiği şey sanal manzaraya aktarılmaz ve bu süreçten sonra bir artık kalır. Münasebetiyle libidinal yatırımın da bir kısmını da bu artık obje üstlenir. Küçük a objesi. Freud’un telaş ile kontaklı olarak obje üzerine yaptığı her konuşmasında aslen bu objeden bahsettiğini söylüyor Lacan. Sol tarafta fallusun tesiriyle yansıyan imgeden kesilmiş olan şey – a objesi – sağda sanal imgeye aktarılamaz. Fallusun imgesel olarak bir karşılığının olmamasının sebebi budur. Münasebetiyle dilek fonksiyonunu destekleyen şey sadece gerçek manzara ile a objesidir. Sanal imaj istek fonksiyonunu desteklemez. a objesi özneye gözükmeyecek kadar yakındır. “İnsan, isteğinin objesi olduğuna inandığı şeye ne kadar yaklaşırsa ondan o kadar çok istikamet değiştirir ve dikkati dağılır. Ona yaklaşmak için bu yolda yaptığı her şey, bu isteğin objesinde speküler imgeyi temsil eden şeye daha fazla vücut verir.” Yani specüler imgeyi temsil eden şeye daha fazla vücut vermesi demek aynadaki kendi bilakis daha çok aldanması demek. Bu aldanış onu cinsel münasebetin var olma muhtemelliğine inanmaya kadar götürür. Artık Lacan’ın öğretisinde merkezi yeri olan bu bilgilerden sonra korkuyu ve tekinsizi yeniden onun öğretisinde belirttiği halde diagramda hakikat noktalara yerleştirmeye çalışalım. “Kaygı sol tarafta dilek objesi olan a’nın yerine karşılık gelen sağ tarafta (-fhi)’nin olduğu yerde bir şey belirdiğinde ortaya çıkar. Tekinsiz ise eksi finin olması gerektiği yerde görünen şeydir. “ Pekala bu eksi fi’nin olması gerektiği yerde beliren şey nedir? Tekinsiz üzerine çalışırken mevzunun en sonunda gelip “bakış” problemine dayanmış olmasının beni endişelendirdiğini itiraf etmeliyim. Zira bu epeyce güç bir mevzu. Bu hususun anladığımı varsaydığım çok küçük bir kısmını size aktarmaya çalışacağım. Bakışla ilgili olarak sanıyorum başlangıç noktamızı Freud’un “Haz Unsurunun Ötesinde” metninde şahsen gözlemlemiş olduğu bir çocuğun tekrarlayan oyununu tahlil ettiği yer olarak belirleyebiliriz. Freud’un çocuğun Fort-da oyunuyla ilgili yaptığı en öncelikli yorum şudur: “Öyleyse oyunun tamamı buydu; gözden kaybolmak ve tekrar gelmek.” Lacan’ın bu oyunu bakışın fonksiyonuyla ilgili olarak ele alması boşuna değil. Bu cümleyi çocuğun oyunundan bağımsız formda duymaya çalışalım. “Öyleyse oyunun tamamı budur; gözden kaybolmak ve geri gelmek.” Lacan bakışın vakit zaman bize kendisini gösterebileceğini söyler. Fakat büsbütün olduğu üzere göstermez. Şayet o denli olsaydı bu ölümcül olurdu. “Bakış lakin kastrasyon tasasını yaratan eksikliği ikame edebildiği ölçüde kendisini gösterir.” diyor Lacan. Ki bu –fi’nin olduğu yerdir. Kendisini olduğu üzere a objesi olarak göstermesi imkansızdır. Fakat (-fhi)’nin olduğu yerde kendisini bakış olarak gösterebilir ve –fhi’nin olduğu yerde lakin bakış gözükebilir. Pekala bakışa bu kadar ayrıcalıklı bir pozisyonunu veren şey ne olabilir. Lacan’dan alıntılıyorum: “Başta benim de modülü olduğum parıldayan ağların içerisinden bir göz olarak ben ortaya çıkarım. Dikizleme fonksiyonu denilebilecek şeyin içinden çıkarım.” Bundan sonra insan artık bakılan varlık pozisyonundadır. Kendisine bakılıyor olması onun seyre dalışından daha önceliklidir. Seyre dalmak cogitonun varsayımıyla kendini gördüğünü görmektir. Lakin öznenin kendimi gördüğümü görüyorum noktasına geldiğini düşünsek bile bu görme biçimi şuurlu olduğu sanılan bir görme biçimidir yani narsistiktir ve leke bu bakıştan kaçmayı başarır. Leke hem bakışı üzerine çeker hem de onu aldatır. Şayet bakış bu lekeyi yakalayabilen bir bakışsa o vakit a objesini barındırabilir. a objesiyle lakin bakışın kastrasyon korkusunu yaratan eksikliğin ikamesi olarak kendisini göstermesiyle karşılaşılabilir. İşte bu bakış –Fhi’nin yerine gelir. Lakin Lacan bakışa beden kazandırabileceğimizi söyler. Hasebiyle tekinsiz olan bazen bir oda dolusu insanın gözlerinden gelen bakışlardır bazense bir çift gözden gelen bakış.