Bu hakikaten insanı yoran, anlamlandıramadığı ve o yalnızlığın içerisinde boğuşmak zorunda bırakan bir durum. Kişi manalı bağlar kurabilme konusunda, bunu hissedebilme konusunda zorluk yaşar. Bulunduğu hiçbir ortamda ilişkin hissedemez. Bu da duygusal bir boşluğu beraberinde getirir. Pekala insan neden etrafında onca insan varken kendisini içten içe yalnız, boşlukta hisseder, ya da bir türlü ilişkin hissedemez, manalı bağları hissedemez. Yapılan çalışmalar bunu çocukluğumuza bağlıyor. Erken devirde aile ve etrafı ile doyurucu bir bağ oluşturamayan bireyler ilerleyen periyotlarda kendilerinin kusurlu, bedelsiz olduklarına, kendilerini açtıklarında sevilmeyeceklerine, duygusal yakınlık konusunda daima eksik kalacaklarına ve rastgele bir kümeye ilişkin olmadıklarına inanabilmektedir (Young vd., 2019). Erken periyotta yaşadığımız pek çok şeyin şu an ki davranışlarımıza olan tesirini yadırgayamayız. Temelde ebeveynle olan bağlantımız gelecekteki ilişkilenme biçimimizi etkileyen en değerli ögelerden biri olduğunu söyleyebiliriz. Bu yüzden geçmişte ebeveynimizle birlikte kurduğumuz sağlıklı yahut sıhhatsiz bağlantı biçimimizin beşerlerle kurduğumuz bağın bir yordayıcısıdır. Bununla birlikte bu bağdan doğan erken devir gereksinimlerimizin karşılanmamasının sonucu ortaya çıkan davranışlarımız bunun bir telafisi olarak ilgilerimizde ortaya çıkar. Biz de bu yeni münasebetlerdeki sorunları telafi ederken aslında geçmiş ilgi tecrübeleri ve karşılanmamış gereksinimler sonucu ortaya çıkan alakalarda tetiklenen şemaları inceler, onları güzelleştirmeye çalışırız.
Yalnızlığa bu kapıdan baktığımızda aklımıza şu soru geliyor “Erken çocukluk tecrübelerimizle yalnız kalmanın ilgisi nedir?” Tercih edilen yahut toplumsal marifet eksikliğinden kaynaklanan yalnızlık değil bu büsbütün aidiyet, duygusal bağ kurabilmek, gerçekçi bağların oluşamaması sebebiyle hissedilen yalnızlıktan bahsediyoruz. Bu yalnızlık içerlerde bir yerlerde telafi edilemeyen ya da çok telafi edilen tarafı vardır. İçimizde onu o kadar derinden bir boşlukla hissederiz ki söylenen pek çok şey bizi etkilemez. Zira içerden hissettiğimiz, bilişsel olarak bir şeyleri anlamlandırabilsek de içten içe hala hissettiğimiz bir şeydir. Orada geçmişte karşılanmamış ve izler bırakmış gereksinimlerin eksiliğinin hissine değinmek gerekir. Bu yüzden bu hisle baş edebilme konusunda şema terapi kıymetli ölçüde yol almıştır. Şema terapi bakış açısıyla yaklaştığımızda yalnız hissetmenin altında hangi şemaların olduğunu Bozgeyik (2019) tarafından yapılan araştırmada, hisleri bastırma ve toplumsal izolasyon şemalarının yalnızlık ile manalı bir alakası olduğu tespit edilmiştir. Öbür yandan, duygusal mahrumluk, toplumsal izolasyon, boyun eğicilik, hisleri bastırma şemalarının yalnızlığı manalı biçimde yordadığını belirten çalışmalar bulunmaktadır (Tavsifian, Qaderi, Mahmoodi, Khaledian, 2017; Abedi, Sepahvandi ve Mirderikvand, 2020). Emsal formda Valizadeh (2016) erken devir uyumsuz şemalar ile yalnızlığın bağlantılı olduğunu bulgulamıştır. Birçok araştırma erken periyotta karşılanmamış muhtaçlıklar sonucunda gelişen şemaların yalnızlığa tesiri olduğunu bulmuştur. Şema alanından Kopukluk ve reddedilmede bulunan toplumsal izolasyon şemasında kişi aidiyet hissini hissedememekte, başkalarından farklı olduğunu hissetmektedir. Bu sebeple ortamlardan, kümelerden uzaklaşma bağ kuramama böylece insanlardan da uzaklaşmaktadır. Buradan bakıldığında genelde yalnız olan beşerler değerlendirildiğinde bu şema alanından toplumsal izolasyon şemasının pek çok özelliğini göstermektedirler.
Birçok şema alanı bir sorun üzerinde tesire sahip olabilir. Bunun yanında bir şemanın oluşmasına neden olan farklı şemalar yahut şartlar tesir etmiş olabilir. Bunu fakat ferdî değerlendirmede o şemanın altında yatan şemaları yahut tesirleri anlayabiliriz. Bu açıdan baktığımızda bu yazıda toplumsal izolasyon şeması yalın olarak ele alınacak ve yalnızlığa olan tesiri açıklanacaktır.
İnsan dediğimiz varlık hayatta kalabilmesi için aşikâr fizyolojik şartları karşılaması gerektiği yadsınamaz bir gerçek lakin başka yandan baktığımızda insanı başka canlılardan ayıran duygusal yapısının getirdiği etmenler de yadsınamaz. Bunlardan kimileri aidiyet hissi, manalı bağlar kurabilme, kabul görebilmedir. İnsan yalnız kalsa bile bu yalnızlığın getirdiği acıdan kurtulmak için bir topluluğa ilişkin olmaya, manalı bağlar kurmaya çalışır. Bu yüzden bu aidiyet duygusu yoksa insan hayatı boyunca bu hissin getirdiği acıyla baş etmeye bazen onu yok etmeye bazen de onu telafi etmenin yollarını bulmaya başlar. Fakat bu aidiyet hissini, bağ kurabilmeyi daima arar. Bu yüzden yetişkinlikte toplumsal izolasyon şemasının izlerine baktığımızda aidiyet hissedememe, manalı bağlar kuramama, boşluk hissi, bir kümenin modülü olsa bile güya onlardan farklıymış üzere hissetme, kabul ve onay almak için çok fazla çabalamaları gerektiğine inanır. Bu şema Kopukluk ve Reddedilme şema alanı içindedir. Başkalarına inançlı bağlanabilmek için gereksinimlerimiz karşılanmadığında Kopukluk ve Reddedilme şema alanı oluşur. Araştırmalar bilhassa inançsız bağlanma gösteren öğrencilerin üniversite devrinde hem yalnızlık hem ahenk problemlerini daha ağır yaşadığını ortaya koymaktadır (bkz., Marmarosh ve Markin, 2007; Vogel ve Wei, 2005). Bolwby’nin bağlanma kuramına baktığımızda araştırmalar bağlanmanın gelecekte kuracağımız öbürleri ile olan münasebetlerimizi etkilediğine dair pek çok araştırma vardır. Bağlanma kuramı şema terapinin temelinde olan kuramlardan biridir. Bu sebeple Young vd.’ne (2019) nazaran kopukluk ve reddedilme alanındaki şemalara sahip olan bireyler, diğerleri ile inançlı, doyurucu bağlanma oluşturamamakta ve sevgi, güvenlik, bakım, istikrar, ilişkin olma ihtiyaçlarının giderilmeyeceğine inanmaktadırlar. Misal halde aileleri istismarcı, istikrarsız, reddedici, soğuk ya da dış dünyadan izoledir. Kopukluk ve reddedilme alanına ilişkin şemaları olan bireyler, çoğunlukla en çok ziyanı görmüş ve birçoğu travmatik bir çocukluk geçirmekle birlikte yetişkinlikte de kendine ziyan veren bireylerle alaka içerisinde olma ya da büsbütün yakın alakada olmaktan kaçınma eğilimine sahiptirler. Genel itibariyle yalnız olarak tanımladığımız beşerler toplumsal izolasyon şemasına sahip olabilirler. Bu şemanın altında yatan en temel biliş, kişinin kendini başkalarından farklı olarak nitelendirmesidir. Bu farklılığın istikametinin hiçbir ehemmiyeti yoktur olumlu yahut olumsuz olarak kendini oraya ilişkin hissedememe, manalı bağlar kuramama bu yüzden de yalnız hissetmedir. Bu şemanın oluşma nedenlerine baktığımızda erken çocukluk devrinde var olan bir farklılıktan bahsedebiliriz. Şahsî bir farklılık olabilir, kardeşlerden farklı olma durumu olabilir, aile olarak farklı olma durumu olabilir, bir dezavantaja sahip olma durumu olabilir, akranları tarafından dışlanmış olma, ya da pasif olma kelam konusu olabilir. Buradaki muhtaçlık baktığımızda kabul görmeyle ilgilidir. Çocuğun kelam konusu var olan birçok durumuyla birlikte kabul edilmesidir. Bu durumlar göz önüne alınarak kabul görmediğinde çocuk başkalarından farklı, aşağı ve kabul edilemez bir durumda olduğunu düşünür ve bunu içselleştirir, bunu hisseder.
Sosyal izolasyon şemasını daha âlâ anlayabilmeniz ve kendiniz hakkında ipucu edinebilmeniz için Şema Terapi’nin kurucusu Young ve Klosko’nun yazdığı ‘Hayatı Yine Keşfedin’ kitabındaki ölçeği aşağıda puanlayıp, sonuçlarını değerlendirebilirsiniz.
Sosyal İzolasyon Ölçeği:
Bu ölçek toplumsal izolasyon şemasının sizin içinizde ne kadar güçlü var olduğunu keşfetmenizi sağlayacaktır.
PUANLAMA
1.Hiç Hakikat Değil
2.Genellikle Yanlışsız Değil
3. Kısmen Doğru
4. Biraz Doğru
5. Ekseriyetle Doğru
6. Katiyetle Doğru
Bu ölçekte şayet 5 yahut 6’ınız var ise, toplam puanınız düşük aralıkta ise bile, bu şema sizin için geçerli olabilir.
PUAN
TANIM
Sosyal ortamlarda kendimin çok fazla farkında oluyorum.
Partilerde ve başka buluşmalarda çok donuk ve sıkıcı hissediyorum. Hiçbir vakit ne diyeceğim bilemiyorum.
Arkadaş olarak istediğim beşerler bir halde benden üstün (Örneğin görünüş, popülarite, varlık, statü, eğitim, kariyer)
Çoğu toplumsal olaydan kaçmayı, onlara katılmaya tercih ederim.
Kendimi cazip bulmuyorum- çok şişman, zayıf, uzun, kısa, berbat vb.
Kendimi öteki insanlardan temelden farklı hissediyorum.
Hiçbir yere ilişkin değilim, kendi yolunda giden biriyim.
Kendimi her vakit kümelerin dışında hissederim.
Benim ailem, etrafımızdaki ailelerden farklıydı.
Genel olarak kendimi toplumdan kopuk hissediyorum.
TOPLAM TOPLUMSAL İZOLASYON PUANINIZ
(1’den 10’a kadar olan sorulara verdiğiniz kıymetleri toplayın)
SOSYAL İZOLASYON SONUÇLARINIZI YORUMLAMA
10-19 Çok düşük: Bu şema olasılıkla sizin için geçerli değil.
20-29 Düşük: Bu şema sizin için ortada sırada geçerlidir.
30-39 Orta: Bu şema sizin hayatınızda bir sorundur
40-49 Yüksek: Bu muhakkak sizin için kıymetli bir şemadır.
50-60 Çok yüksek: Bu katiyetle sizin temel şemalarınızdan biridir.
Bu ölçek puanlarına baktığınızda toplumsal izolasyonun hayatınıza ne kadar tesir ettiğini anlayabilirsiniz. Şayet puanlarınız toplumsal izolasyonun değerli ölçüde hayatınızı etkiliyorsa bu döngüyü kırmanın vakti gelmiş demektir.
Sosyal izolasyon şemasını seanslarda çalışırken birinci etapta kişinin şu an deneyimlediği yalnızlığı tanımlamakla başlarız. Bu yalnızlığın kökenlerinde hangi şema alanları var, bu şema alanlarından hangileri şu an tetikleniyor ve bu duyguyu, bilişi hakim kılıyor bunu anlamaya çalışırız. Kişinin şu an yaşanan tecrübelerden geçmiş tecrübelere oradan da oluşan his ve bilişlere ulaşmaya çalışırız. Ulaşılan bu hisleri tekrardan işlemlemeye, bilişleri de tekrar yapılandırmayı hedefleriz. Şayet bu yalnızlığın temelinde toplumsal izolasyon şeması varsa burada işlemlememiz gereken noktalardan birisi kişinin başkalarından daha az farklı olduğudur. Her insan birbirinden farklı olabilir lakin benzerliklerinin de bulunduğunu göstermek. İnsan olmanın bu türlü bir şey olduğunu göstermek, farklılıklarıyla da kabul edildiğini hissettirmektir. Kişinin kendisini kümelerden uzaklaştıran, teslim yahut çok telafi davranışları tespit edilir. Bu teslim yahut çok telafi davranışları tekrardan döngüye girmesine sebep olabilir. Bu sebeple bu inançları doğrulmaya çalışan sıhhatsiz fikir ve davranış örüntüleri bozulmaya çalışılır. Bu manada bilişsel ve davranışçı antrenmanlara de yoğunluk verilir. Kişi bu davranışsal ve bilişsel antrenmanlarla gerçek beşerlerle tekrardan özdeşleşmeye çalışır. Bağ kurar ve kurduğu bağdan zevk alır. Davranışsal çalışmalarla kaçındığı bağlarla tekrardan deneyimlemeyi öğrenir. Yaşantısal çalışmalarla birlikte geçmişte yaşanan ve karşılanmayan duygusal gereksinimler giderilmeye çalışılır. Şu an da tetiklendiği hislerden geçmiş anılara seyahat yapılır. Buradaki duygusal muhtaçlıklar sağlıklı yetişkin tarafı oluşturarak karşılamaya çalışılır. Temelde insanları birbirlerinden farklı olabileceğini ancak asıl bağın bu farklılıkların kabulüyle oluşabileceğini, bu sebeple ne kadar farklı olursa olsun bu farklı özelliklerle beşerler tarafından kabul görmeyi hak ettiğini düşünmesini ve hissetmesini sağlar. Şahıslar bu kanıyı kabul edebilseler de tam olarak hissetmeyebilirler bu yüzden yaşantısal stratejilere yer verilir. Kişinin bu kanıyı içselleştirmesi ve nitekim hissedebilmesi için duyguya temas etmek, geçmişe temas etmek gerekir. Yaşantısal stratejilere baktığımızda çocukluk tecrübelerimizin bu oluşan şemanın tesirine odaklanırız. Şemaya bağlı yaşanan çocukluk tecrübeleri tekrardan imgelenir, kişinin zihninde canlandırılır ve yaşanan hisler işlemlenir. Var olan çocuk modlarının söz edilmeyen hislerini söz etmesi sağlanır. Şayet kişi kızgın çocuk modundaysa bu hissin söz etmesi, incinmiş çocuk modundaysa bu hissin sözü sağlanır. Ancak bu şema alanında hakim mod “Yalnız Bırakılmış Çocuk” modudur. Bu yüzden bu modla temas ederek birlikte bu çocuğun duygusal gereksinimlerinin karşılanması beklenir. Yani aslında en son gaye olarak sağlıklı yetişkin tarafın oluşması ve kişinin kendine bakım verebilmesi sağlanır.
Şemaların tümü çocukluk travmalarına ve berbat muamelelere dayanmamakta, rastgele bir çocukluk travması tecrübesi olmaksızın şemalar gelişebilmektedir (Young vd., 2019). Boysan (2012), şema odaklı yaklaşımda gelişimsel süreçte meydana gelen erken devir ahenk bozucu şemaların, erken periyot travmatik olaylarla ilişkilendirilmesinin gerekmediğini, kişinin biyolojik tabanı sonucunda ortaya çıkan kişilik özellikleri ve mizacın da duygulanımı etkileyerek bireyin uyumsuz şemalar geliştirmesine tesir edebildiğinden kelam etmektedir. Yani erken devir ahenk bozucu şemaların oluşması için illa travma ya da olumsuz tecrübe oluşmak zorunda değildir. Bazen çocukluk devrinde yaşadığımız, gördüğümüz, deneyimlediğimiz ve tabi karakter özelliklerimiz de şemanın oluşmasına neden olmaktadır. Kıymetli olan şu an ki davranış örüntülerimizden bizi hangilerinin döngüye soktuğunu fark etmek, daha sonra bu alışkanlığımızı ya da bu döngünün nerede oluş olabileceğini bulmak ve buna nazaran döngüyü değiştirecek fikir, his ve davranışta düzenlemelere gidilmelidir.
Siz de bu yazıyı okuduktan sonra kendinizde toplumsal izolasyon şemasının izlerini görüyorsanız, bunu fark etmek bile davranışlarınıza dışarıdan bakmanıza yol açacak kıymetli bir adım, döngüden çıkmak için ise harekete geçmenin tam zamanı!
KAYNAK:
Bozgeyik, B. (2019). Öğretmenlerin erken periyot uyumsuz şemalarının, kişilerarası ilgi üslupları ve yalnızlıkları ortasındaki bağlarının incelenmesi. Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep.
Arslan, D.(2020).Erken devir uyumsuz şemaların yalnızlık ve ruhsal dayanıklılıkla ilgisi. Yüksek Lisans Tezi. Üsküdar Üniversitesi, İstanbul.
Gürsoy, E. Y. (2021). Üniversite öğrencilerinde erken periyot uyumsuz şemaların yalnızlık, ümitsizlik ve depresif belirtiler ile bağının incelenmesi (Master’s thesis, İstanbul Kent Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü).
Uzunoğlı, Y. (2025). Duygusal şemalar ve yalnızlık ortasındaki bağların üniversite öğrencilerinde incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Gelişim Üniversitesi, İstanbul.
Young, J., Kolosko, J.S., Weishaar, M.E., (2024), Şema Terapi Uygulayıcı Rehberi, (9. Baskı), Litera Kitap, İstanbul.
Young, J. E., Klosko, J. S., Karaosmanoğlu, H. A., Tuncer, E., Kohen, S., & Güler, D. (2012). Hayatı yine keşfedin. Psikonet.
