Analitik Psikoloji’nin kurucusu olan Carl Gustav Jung’un fikirleri ortasında arketip kavramı değerli bir yer meblağ. Geçmişten günümüze dek gelen, kolektif şuur dışında yaşayan arketipler, her beşerde bulunur ve üniversal bir görünüm arz eder. Arketipler şuur dışıdır, bu nedenle varlıkları ruhun içinde ortaya çıkan imgeler ve bunların tezahürleri halinde fark edilir.
Arketipler; persona, gölge, anima, animus, hilebaz, yaşlı bilge ve büyükannedir. Seveceği insanı seçmede erkek, kendi şuur dışı dişiliğine en düzgün uyan bayanı kazanmaya çalışır; yani kendi ruh yansıması olan animasını arar. Tıpkı durum bayan için de geçerlidir, o da animusunun peşindedir. Bir erkeğin ruhundaki aşikâr bilinmeyen hisler, hisler, sezgiler ve hassaslıklar anima tarafından yönetilir; bayanı ise, eleştirel tartışmacılığa sevk eden animustur.
Yani animus fikirler, anima hisler üretir. Büyükanne müdafaa, sevgi ve rahmeti; yaşlı bilge ise, yol gösterici aklı ve sezgiyi temsil eder. İnsanın dış dünya ile ahengini, üzerine bir palto üzere giydiği ya da bir maske halinde taktığı personası gerçekleştirir. Böylelikle birey meskende farklı, işte farklı, arkadaşları içerisinde farklı görünebilir. Gölge, kişiliğin karanlık kısmını oluşturur. Gölgenin varlığı bazen sergilenen davranışların tam aksisi olarak kendini aşikâr eder. Daima ahlaki kıymetlerden bahseden birinin aslında içten içe bunları küçümsediği, şiddete karşı olan birinin aslında yok etme hisleriyle dolu olduğu görülebilir. Hilebaz ise, kurnazlığın temsilidir.
Yazılı eserler hem olayların genişletilmesine hem de bireylerin detaylı incelenmesinde müellifin şahsî ve ortak şuur dışından beslenir. Bu nedenle her edebî eser, kolektif şuur dışının oluşturduğu kozmik arketip zincirine eklenir. İnsanlığı ırk, din, lisan ayırt etmeden ortak bir potada buluşturan arketipler; dikkatli bir müşahede sonucunda edebî yapıtlarda de ortaya çıkarılabilir. His ve niyetlerin kelam ile aktarıldığı bir sanat kolu olan edebiyat, arketiplerin izlerini sürebileceğimiz bir alan oluşturur.
Her muharrir, kalıtım ve evrimin ruhsal yapıda bıraktığı izler olan ortak şuur dışından yararlanır. Bu alan tüm insanlık tarihi kadar eski ve her bireyde geçerli olan üniversal bir şuur seviyesidir. Kelam konusu bağ, ortalarında rastgele bir ilgi bulunmayan ya da birbirinden haberdar bile olmayan iki farklı ülkeden, iki farklı müellifin misal kahramanlara ve olaylara yer vermesini sağlar. Daha dar bir alanı ele alırsak, bu durum tıpkı edebiyatın içerisinde üretilmiş eski ve yeni periyot yapıtlarında de görülür. Bir zincirin halkaları üzere gelip birbirine bağlanan bu modüller, kozmik bir bütünü oluşturur. Bu üniversal seyahat içerisinde yaratılmış her yapıtta, orta sıra görünüp kaybolan ya da açık bir halde işlenen bir arketip kesinlikle vardır. Okuyucuya düşen, bu izleri takip etmek ve ebedî seyahati sürdürmektir.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijsser/issue/26515/279130
Yazar: Ece Serrican
