Çatışma ister mesken içerisinde ister iş yerinde, isterse kümeler ortasında ortaya çıksın hisler, çatışmanın hem meydana gelmesinde hem süreç boyunca hem de çatışmanın çözümlenmesinde merkezi bir rol oynamaktadır. Hisler çatışmayı, çatışma da hisleri doğurmaktadır. Dahası, çatışma şartları altında şayet bireyler kimliklerinin tehdit edildiğini hissederlerse hisler daha tesirli hale gelmektedir. Hislerden bağımsız bir çatışma tarifi eksik bir çatışma tarifidir çünkü hissin olmadığı yerde çatışma da görülmez demek yanlış olmaz. Öfke, engellenme, suçluluk, utanç, sempati, hürmet ve kaygı çatışmayla bağlı hislerden yalnızca bazılarıdır.
Aynı vakitte hisler çatışma tahlili sürecine de eşlik etmektedir ve bu süreci etkileme potansiyeline de sahiptir. Çatışma tahlili çatışmanın uzlaşmayla sona ermesi manasına gelir, lakin bu uzlaşı tarafların uzlaşma isteğine bağlıdır. Her ne kadar beşerler prensipte barış yanlısı olduklarını söz etseler ve uzlaşı için karşılıklı odunun kaçınılmaz olduğunu bilseler de bu bilgi gerçek hayatta harekete dönüşmeyebilir.
Duygular çatışma tahlili için engelleyici ya da destekleyici olabilmektedir. Çatışma tahlilindeki engelleyici rol oynayan hislerin başında nefret duygusu gelmektedir. Bilhassa uzun süren, tarihî bir geçmişe dayanan çatışmalarda öbür kümeye duyulan uzun müddetli öfke nefrete dönüşmektedir. Lindner (2014) bu çeşit hislerin altında, dış kümenin, ilişkin hissettiğimiz kümeye kasti olarak saygısızlık yaptığını düşünmemizin yattığı fikrini öne sürer ve ekler; “Ne kadar incitilmiş hissedersek o kadar öfkeleniriz”. Örneğin, Halperin (2011) İsrail – Filistin çatışması üzerine yaptığı çalışmada hislerin barış sürecinde nasıl bir rol oynadığını incelemiş, İsrailli Museviler ’in sahip olduğu endişe, öfke, nefret üzere hislerin barış sürecinde uzlaşmayı engelleyip çatışma tahlili ile sonuçlanması hedeflenen müzakere sürecine bireylerin takviyesini azalttığını göstermiştir.
Bununla birlikte Kümeler Ortası His Teorisi (Intergroup Emotions Theory) ayrımcılık ve gibisi kümeler ortası davranışları hislerin öncüllerini ve kümeler ortası alakalar bakımından hislerin sonuçlarını kuramlaştırmayı amaçlamaktadır. Öbür bir deyişle bu kurama nazaran bireyler bir kümeyle kimliklendikleri ve kimliklendikleri bu küme benliklerinin bir kesimi haline geldiği vakit kümeler ortası hisleri deneyimlerler. Hasebiyle kümedeki bireylerde kümeyle kimliklenme seviyesi arttıkça küme temelli hisler (korku, öfke gibi) geniş kitlelerde kolektif bir biçimde gözlemlenebilir. Olumsuz hissin çatışmayı, çatışmanın olumsuz hisleri beslediği bir sarmalda örneğin öfke bilhassa kümede diğerleri tarafından da deneyim edildiğinde daha rekabetçi reaksiyonları körükler. Yeniden misal bir halde Allred ve başkaları (1997) yaptıkları deneysel çalışmada yüksek seviyede öfke ve düşük seviyede sevecen hisler deneyimleyen arabulucuların gelecekte daha az iş birliği yapma ve daha az ortak maksat gerçekleştirme eğilimine sahip olduklarını göstermişlerdir.
Araştırmacılar hislerin yalnızca kümeler ortası çatışmalarda tesirine bakmamışlar birebir vakitte evlilik ve aile içi çatışmaları da hisler çerçevesinde incelemişlerdir. Örneğin Prager (1991) olumsuz his göstermenin romantik partnerler ortasındaki çatışma tahlilini olumsuz etkilediğini göstermiştir. İnsan da başka hayvanlar üzere primer kaygılarının olmasının yanında geçirdiği sosyokültürel gelişimlerle birlikte endişeyle bağlı müşahede yapabilme ve kelamlı bağlantı kurma marifeti edinmiştir. Bu da insanın daha az risk almaya çalışmasına yol açmıştır. Ama çatışmanın tahlilinde dehşet uyandırmak, taraflara avantaj sağlamaktan fazla yapan bir tahlil yolunu imkansızlaştırabilmektedir.
Her ne kadar negatif olarak isimlendirilebilecek hisler çatışma tahlilinin ve müzakerenin önünde mahzur teşkil edip yıkıcı bir tesir gösterse de itimat, yakınlık, umut, empati, sıcaklık üzere müspet hisler da müzakereyi ve çatışma tahlilini destekleyici bir rol üstlenebilmektedir. Rosler ve öbürleri (2015) yaptıkları şimdiki bir çalışmada, çözümlenemeyen bir çatışma örneği olarak İsrail- Filistin örneğini incelemiştir. Çatışmaya yönelik tavırlarda hem empatinin hem de umut hislerinin, çatışmanın yükseldiği ve düştüğü farklı periyotlarda yordayıcı oldukları bulunmuştur.
Bu görüş çatışmanın döngüsel bir süreç olduğunu düşünen kamp ile paralel bir bakış açısı taşır. Çünkü çatışma tekrar eden bir döngüyse bu döngünün birinci kademeleri çatışmayı önlemek için uygun bir vakittir. Çatışmanın tepe yapışından sonraki etap çatışma tahlili stratejilerinin uygulanması için daha uygun bir basamak olarak görülmüştür. Bu bağlamda da çatışmanın yanlışsız kademesinde destekleyici hislerin teşvik edilip çatışma tahliline ket vurması beklenen hislerin gerçek kademede önüne geçilmeye çalışılması müzakere ve çatışma tahlili süreçlerini besleyebilir.
Yapılan çalışmalar çatışmanın şiddetini azaltmak ya da büsbütün ortadan kaldırmak için olumlu hisleri meydana çıkaran çok kolay yolların kullanılabileceğini ortaya koymuştur. Baron ve meslektaşlarının (1990) yaptıkları çalışmada, mizah, armağan ya da övgü üzere son derece kolay tekniklerin olumlu hislerin ortaya çıkmasında tesirli olduğunu bulmuşlardır. Bu üzere durumlarda bireylerin, olumlu hislerin tesiriyle gelecekteki çatışmaları çözme niyetlerinin daha fazla olduğu ve çatışmada rekabete daha az istek edildiği belirtilmiştir. Olumlu hislerin birçok bilişsel ve davranışsal süreci etkilediği üzere çatışma tahlil süreçlerini de etkilediği görülmektedir. Olumlu duygulanımın beyindeki dopamin düzeyini arttırarak yaratıcı sorun çözme becerilerindeki performansın da buna paralel arttığı yapılan çalışmalarla gösterilmiştir. Bu bağlamda Chang (2017) üniversite öğrencileri ile yaptığı yeni çalışmada, duygulanımın toplumsal sorunların tahlili ile bağlantısını incelemiş ve olumlu duygulanımın arttıkça olumlu sorun yöneliminin arttığını göstermiştir. Tıpkı çalışmada, olumlu duygulanımın rasyonel sorun çözmeyi de yordadığı gözlenmiştir (Chang, 2017).
Ayrıca çözümlenemez çatışmalar için tahlil dayanağı nasıl sağlanabilir sorusunun karşılığını arayan araştırmacılar çatışma tahlil sürecinde umut hissinin ikna edici iletilerin transferi için bir araç olarak kullanılabileceğini öne sürmüşlerdir. Tekrar bu doğrultuda Carnevale ve Isen (1986) çalışmalarında yüz yüze müzakerelerde olumlu hislerin iş birliğini arttırıp yapan pazarlığa imkan sağladığını ve doğuşçu taktiklerin azaldığını ortaya çıkarmışlardır. Birebir doğrultuda Baron ve öbürleri (1990) yaptıkları çalışmada çatışmanın tertipte çözümlenebilmesi üzerinde olumlu ruh halinin tesirini incelemişler ve ruh hallerinin tertipteki birçok süreçte tesirli olmasına paralel olarak, toplumsal sebeplerle ortaya çıkan olumlu ruh hallerinin organizasyonel çatışma idaresi stratejilerini destekleme eğiliminde olduğunu göstermiştir.
Tüm bunların yanında, yapılan çalışmaların sonuçları çatışma tahlili süreçlerinde hislerin tabir edilmesinin ve düzenlenmesinin de kıymetli olduğunu göstermiştir. Her iki his kümesini (pozitif ve negatif) tabir edebilen ve bu hisleri düzenleyebilen tarafların müzakerenin seyrinde ve sonuçlarında daha tesirli oldukları bulunmuştur. Bununla birlikte olumlu hislere karşı bir yanlılık olduğu söylenebilir. Kopelman ve arkadaşları (2006) yaptıkları deneylerde müzakerecilerin negatif ya da nötral hisler yerine olumlu hisler gösterdiklerinde daha fazla muvaffakiyet elde ettiklerini ortaya koymuşlardır. Halperin ve Tagar (2017) hislerin kümeler ortası çatışmalarla, çatışma idaresi ve tahliliyle ilgili kamu dayanağını güçlendirici tesiri olduğunu ortaya koymuştur. Hislerin yol açtığı bu tesir, kendini yalnızca küme seviyesinde değil tıpkı vakitte birey seviyesinde de göstererek çatışma tahlilinin en değerli adımlarından biri olan “temas” için de itici bir güç olabilir.
Çatışma tahlili ve müzakere süreçlerinde yalnızca hangi duyguya sahip olunduğu ya da hissin valansı değerli değildir, hislerin nasıl düzenlendiği de bu süreçlerde tesirlidir. Gross (1998) his düzenlemeyi; hangi hisleri, ne vakit, nasıl deneyim edeceğimizi ve bu hisleri nasıl tabir edeceğimizi yöneten süreçler olarak tanımlar. Başka bir deyişle his düzenleme, hissin nasıl deneyim edileceğinin yönetim edilmesidir. Matsumo, Yoo ve LeRoux (2009) kültürel farklardan doğabilecek çatışmalarla başa çıkarken kimi ruhsal marifetlere sahip olmanın gerektiğini ileri sürmüşler ve bu marifetlere “adaptasyon ve ahengin ruhsal motoru” ismini vermişlerdir. Ayrıyeten bu “motoru” formülüze ederken ferdî gelişimin içeriğini his düzenleme, eleştirel düşünme, açıklık ve esneklik olarak tanımlamışlardır. Hasılı tarafların hislerini düzenleme yetileri çatışma ve çatışma tahlili süreçlerinde epeyce hayati bir rol oynamaktadır.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/tr/pub/muhakeme/issue/51405/476068
Yazar: Esra Hatice OĞUZ TAŞBAŞ
