Toplumdaki tesir alanı artarak yayılım gösteren bağımlılık, Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) tarafından alışkanlıkların ve unsurların bireyler üzerinde oluşturduğu fizyolojik ve ruhsal tesirler olarak tanımlanmıştır. Bağımlılık, kişi üzerinde hem ruhsal hem de fizikî açıdan ziyan oluşturacağı bilinmesine rağmen bir objeye, şahsa ya da hususa karşı hissedilen ağır arzulama durumudur. Bireylerin karşılanmamış olan muhtaçlıklarını baskılaması, olumsuz durumlara karşı kaçınma baş etme düzeneği geliştirmesi, toplumsal öğrenme, haz hissini pekiştirme arayışı üzere durumlar bağımlılığın nedenleri olarak belirtilmiştir. Bağımlı olmak, bireyin hayatında olumsuz sonuçlar doğurmasına karşın kişi kompulsif bir formda bağımlı olduğu maddeyi kullanmaya devam etmektedir.
Bir bağımlılık çeşidi olarak unsur bağımlılığı ise, beyni etkileyen bir unsurla bağlantılı olarak, maddeyi almama durumunda huzursuzluk yaşama ve unsura yönelik daima arzuyu içeren bir beyin hastalığıdır. Bireyler kullandıkları unsura ulaşamadıkları durumlarda hem fizikî hem de ruhsal semptomlar göstermektedir. 2021 yılında dünyada 296 milyona yakın kişinin husus kullandığı aktarılmaktadır. UNODC’nin 2023 yılı raporuna nazaran, 2021 yılında 15 ila 16 yaş ortasındaki ergenlerde yıllık esrar kullanım yaygınlığı %5,34 iken yetişkinlerde bu oran %4,3›tür. Raporda ergenlerin uyuşturucu kullanımında en savunmasız küme olmaya devam ettiği ve Afrika’da uyuşturucu tedavisi gören bireylerin %70’inin 35 yaşın altında olduğu da belirtilmiştir. Çalışmalarda erkeklerin unsur kullanım ve bağımlılık oranlarının bayanlardan çok daha yüksek olduğu bildirilmekle birlikte, epidemiyolojik araştırmalar cinsiyetler ortası farklılığın son jenerasyonlarda azaldığını göstermektedir. Çalışmalarda kızlar ve genç bayanların ekseriyetle 8 ila 22 yaşları ortasında hususa başladığı ve erken ergenliğe giren kızların uyuşturucuyu daha erken ve daha sık kullanma olasılıklarının olduğu da belirtilmektedir.
Madde kullanımı olan ebeveynlerin yetersiz kontrolü nedeniyle, ergenlerin öz kontrol sorunu yaşayarak davranım sorunları geliştirmesi, akademik muvaffakiyetlerinin düşmesi ve akran tesiri nedeniyle husus kullanımına başvurdukları belirtilmektedir. Temel gereksinimlerin karşılanmaması, bağlanma sorunları, ekonomik sorunlar, yasal sorunlar, ihmal, istismar ve şiddet üzere durumlar da ergenlerde unsur bağımlılığı geliştirme riskini kolaylaştıran ailesel yapıya dair sorunlardır.
Ergenlik unsur kullanımı açısından riskli bir devir olarak görülmekte, ergenin unsur bağımlılığı geliştirmesinde biyolojik, psikososyal, çevresel faktörlerle birlikte psikiyatrik teşhisinin bulunması üzere etkenler de unsur kullanım sürecinin seyrini etkilemektedir. Alanyazında genetik yapının da bağımlılığı etkilediği ve ailede husus kullanım hikayesi olduğunda ergenin unsur bağımlılığı riskinin başka ergenlere nazaran daha yüksek olduğu belirtilmektedir. Bunun yanı sıra ergenin toplumsal etrafıyla ahenk sorunu yaşaması, sosyalleşmekte zorlanması, anti-sosyal kişilik özellikleri ve suça sürüklenmeye yatkınlık göstermesi üzere durumlarda da rahatlamak emeliyle hususa yöneldiği bilinmektedir.
Ergenin toplumsal omurundaki pozisyonunu belirleyen en değerli öncüllerden biri aile bağlarıdır. Aile içinde kendini söz edememe, gergin ve çatışmalı bir ortamın varlığı, ruhsal dayanak ve motivasyonun yetersiz oluşu ergeni bağımlılığa iten tavırlar olarak gösterilebilir. Ergenler toplumsal kimlik kazanma, toplumsal rollerini belirleme, tanınma isteği ve yetişkin rolünü üstlenmek istedikleri bu periyotta ailelerinin kendilerini yetişkin olarak görmemesinden hoşlanmayarak maddeyi otoriteye karşı gelme aracı olarak kullanabilirler. Bunun yanı sıra ergenlik devrinin en bariz psikososyal özelliği olan kimlik kazanımı sürecinde aileden bağımsız bir kimlik oluşturmaya çalışan ergen için arkadaşları epey pahalıdır. Arkadaş kümesine ilişkin hissedebilme sürecinde yaşadığı zorlanmalar ve kimlik karmaşası ergeni unsur kullanımına itebilmektedir. Akranları tarafından kabul edilme isteği, bulunduğu etrafta benimsenme dileği ergenin riskli davranışlar geliştirmesine yol açabilmekte, etrafa ahenk sağlamak için bir sefer bile kullandığı bir unsur vakit içerisinde hayatının tamamını etkileyecek boyutlara gelebilmektedir.
Ebeveyn Tavırları ve Unsur Bağımlılığı
Ergenlik periyodunda fizyolojik ve ruhsal değişimlerle birlikte büyümenin ve olgunlaşmanın gerçekleşmesi periyodun kıymetli psikososyal özelliklerinden biri olan kimlik kazanımına tesir etmektedir. Bununla bir arada ebeveynin tavır ve davranışları da çocuğun kimlik oluşumunu etkilemekte ve bu süreçte yaşanılan kimlik karmaşası unsur kullanımına sebep olabilmektedir. Aile içinde ebeveynleri ile sağlıklı münasebetleri olan ergenlerin arkadaş etrafı ile de olumlu bağlantılar kurduğu düşünülmekte ve ergenlik periyodunda yaşanan meselelerle başa çıkmada ailenin ve toplumsal etrafın olumlu tavrı değerli görülmektedir. 15-19 yaş ortası lise öğrencileri üzerine yapılmış bir çalışmada, bilhassa aile ile vakit geçirmenin ve ergen üzerinde aile denetiminin, unsur kullanımını önlediği bulunmuştur. Bir diğer nitel çalışmada öğrencileri uyuşturucu unsur kullanmaya sürükleyen ait temalar sıralamasında “ebeveyn ilgisizliği, ebeveynin çocuklarına gerektiği sevgi ve şefkati göstermemesi” ve “ailede yaşanılan sorunların çocuğa yansımasından ötürü çocuğun memnunluğu dışarıda araması” en temel temalar olarak bulunmuştur. Bu sonuçlar gençlerin hususa yönelimlerini aile bağlamından açıklaması açısından değerlidir.
Çocuk Yetiştirme Tarzları ve Unsur Bağımlılığı
Madde bağımlılığı üzerine yapılan araştırmalar incelendiğinde, bağımlılık konusundaki risk faktörleri ortasında ailenin rolü büyük ehemmiyet taşımaktadır. Bilhassa ailede unsur kullanan bireylerin varlığı, çocuğun hususa olan bakış açısını etkilemekte ve gelecekte bağımlı olma riskini arttırmaktadır. Anne yahut babanın husus kullanımı ergenin de unsura başvurmasında yordayıcı olabilmektedir. Aile içi atmosfer, ailenin birliği ve bütünlüğü de çocuğun hususa başvurmasını etkileyen başka sebepler ortasındadır. Yapılan araştırmalarda unsur kullanan ergenlerin, aile bireyleri ile olan bağlarından tatmin olmadıkları, aile bireyleri ile iş birliğinden kaçındıkları, takviyeden mahrum oldukları ve bağlantı açısından kopukluk yaşadıkları çıkan sonuçlar ortasındadır.
Madde kullanan ergenlerin aile ve yetiştirilme biçimleri incelendiğinde kimilerinin özgür bir aile ortamında yetiştikleri, kimi ergenlerin ise çok denetimci ve disiplinli bir aile ortamında yetiştikleri görülmüş buna rağmen ebeveyn nezaretinin husus kullanımında kıymetli esirgeyici faktörlerden biri olduğu bulunmuştur. Yapılan çalışmalarda ebeveynlerin çocukları üzerindeki denetimi arttıkça ergenlikte hususa yönelme davranışının azaldığı, daha az gözetildikçe husus kullanımına daha fazla yöneldikleri saptanmıştır. Müsaade verici/şımartan ve müsaade verici/ihmalkâr ebeveynlerin çocuklarının demokratik ve otoriter ailelerin çocuklarına oranla daha fazla unsur kullanımına yöneldiği rapor edilmiştir.
Demokratik tavır sergileyen ebeveynlerin, çocuklarını husus bağımlılığından uzak tutma ve müdafaa konusunda daha başarılı oldukları, çocukların aile olmayı ve kıymetleri daha âlâ benimsediği bu sebeple akran tesirinden daha âlâ korundukları belirtilmiştir. Boylamsal bir çalışmada 14 ve 17 yaşları ortasında 347 ergen iştirakçiye uygulanan anket sonuçlarına nazaran çocuk yetiştirme tarzları ile husus bağımlılığı ortasında hem kesitsel hem boylamsal açıdan ilgi olduğu görülmüştür. Ebeveynlerini demokratik olarak gören iştirakçiler öteki yetiştirme tarzlarına nazaran daha az unsur kullanımına yöneldiklerini bildirmişlerdir. Ebeveynlerini müsaade verici/ihmalkâr olarak algılayan ergenlerin ise daha fazla husus kullanım tecrübesine sahip oldukları görülmüştür.
Kaynakça: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4540655
Yazarlar: Ezgi ÖZKAN, Merve KARABURUN, Ayşe KABA, Elif DURMUŞ, Hakan EMLU, Fatih KABA, Enise Kübra FİDAN
