Geçmiş Odaklı Düşünme: Ruminasyon ve Pişmanlık
Zihnin geçmişe yönelimi ekseriyetle ruminasyon kavramı ile açıklanır. Ruminasyon, bireyin
geçmiş olaylar üzerine tekrarlayıcı, olumsuz ve tahlil üretmeyen biçimde düşünmesi
olarak tanımlanır (Nolen-Hoeksema, 2000). Bu niyet biçimi, depresyon ve anksiyete
bozukluklarıyla güçlü bir bağlantı içindedir. Nörogörüntüleme araştırmaları, ruminatif
düşünme sırasında default mode network (varsayılan ağ) olarak isimlendirilen beyin
bölgelerinin — bilhassa medial prefrontal korteks ve posterior singulat korteksin — yüksek
seviyede etkin olduğunu göstermektedir (Raichle et al., 2001). Bu ağ, geçmişe dönük
benlik odaklı düşünmenin nörobiyolojik temeli olarak kabul edilir.
Pişmanlık duygusu da bu süreçte kıymetli bir rol oynar. Coricelli ve ark. (2005), pişmanlığın
sırf bir duygusal reaksiyon değil, tıpkı vakitte bireyin karar verme süreçlerinde
yanlışlardan öğrenmeyi sağlayan bilişsel bir düzenek olduğunu vurgulamıştır. Ancak
çok pişmanlık, öğrenmeden çok öz tenkit döngüsüne yol açar ve duygusal tükenmeyi
besler.
Gelecek Odaklı Düşünme: Dert ve Bilişsel Simülasyon
Zihnin geleceğe yönelimi, belirsizlikle alakalıdır. Anticipatory anxiety (beklenti kaygısı),
kişinin gelecekteki muhtemel tehditleri zihninde canlandırmasıyla oluşur. Bu durumda
amigdala, bedensel gerilim cevaplarını başlatır; kortizol salınımı artar ve bedensel bir
“tehlike hâli” tecrübelenir (LeDoux, 2012). Halbuki bu tehdit birden fazla vakit somut değil,
zihinseldir. Bu nedenle telaş, var olmayan bir geleceğin duygusal bedelini bugünde
ödemeye dönüşür.
Ayrıyeten, Gilbert ve Wilson (2007) insanların geleceği öngörme süreçlerinde sistematik
yanılgılar yaptığını göstermiştir. “Affective forecasting error” olarak bilinen bu eğilim,
bireylerin gelecekteki duygusal reaksiyonlarını olduğundan daha ağır yahut uzun vadeli tahmin
etmelerine neden olur. Bu bilişsel yanılgı, dert ve gerilimin sürdürülmesinde değerli bir rol
oynar.
Zihinsel İstikrar: Şimdiye Dönmek
Çağdaş psikoterapi yaklaşımları, bilhassa Mindfulness Temelli Bilişsel Terapi (MBCT) ve
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), zihnin bu vakit seyahatine tertip getirmeyi hedefler.
Kabat-Zinn (1990), farkındalığı “şu ana kasıtlı, yargısız bir dikkat yöneltme” olarak
tanımlamış ve bunun gerilim, telaş ve depresyon semptomlarını azalttığını göstermiştir.
Farkındalık uygulamaları, bireyin niyetlerini durdurmaya değil, onları gözlemlemeye
odaklanır. Böylelikle zihin geçmişteki olaylara ya da gelecekteki olasılıklara sürüklendiğinde
kişi, bilişsel farkındalıkla şimdiye geri dönebilir. Bu, duygusal düzenleme kapasitesini
artırır ve psychological flexibility — yani ruhsal esneklik — geliştirir (Hayes et al., 2006).
Sonuç
Zihinsel vakit seyahati, insan bilişinin temel bir özelliğidir. Lakin geçmişin ruminatif
tahlili ve geleceğin korkulu simülasyonu, zihni kronik gerilim hâline sokabilir. Bu nedenle
ruhsal yeterlilik hâli, zihni durdurmakla değil, onun vakitler ortası hareketini fark edip
yönlendirmekle mümkündür. Geçmişten öğrenmek, gelecek için plan yapmak ve tüm
bunları “şu anda farkında olarak” sürdürebilmek, zihinsel sıhhatin en fonksiyonel biçimidir.
Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
