PANİK ATAK NEDİR? NASIL ANLARIM? NEDEN OLUR? NE YAPABİLİRİM?

⚠️ Kıymetli Not: Bu yazı sırf bilgilendirme maksatlıdır; tıbbi bir teşhis yahut tedavi tavsiyesi niteliği taşımaz. Panik atak belirtileri, birtakım fizikî rahatsızlıklarla benzerlik gösterebilir. Bu semptomları birinci sefer yaşıyorsanız yahut şiddeti artıyorsa, durumu netleştirmek için kesinlikle bir tıp tabibine yahut ruh sıhhati uzmanına danışınız.

Panik Atak Nedir? Nasıl Anlarım?

DSM-5 (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı), panik atağı “yoğun bir dehşet yahut ağır bir rahatsızlık hissinin birdenbire başladığı ve dakikalar içinde tepeye ulaştığı farklı bir dönem” olarak tanımlar.

Bir durumun DSM-5 kriterlerine nazaran panik atak sayılabilmesi için aşağıdaki 13 belirtiden en az 4 tanesinin birebir anda görülmesi gerekir:

Fiziksel Belirtiler

1. Palpitasyon: Kalp çarpıntısı, kalbin küt küt atması yahut kalp suratının artması.
2. Terleme: Soğuk ya da sıcak ter dökme.
3. Titreme: Sarsılma yahut tüm bedende titreme hissi.
4. Nefes Darlığı: Boğuluyormuş üzere olma yahut nefesin kesilmesi hissi.
5. Boğulma Hissi: Boğazda düğümlenme yahut tıkanma hissi.
6. Göğüs Ağrısı: Göğüste sıkışma, baskı yahut ağrı.
7. Bulantı: Karın ağrısı yahut mide bulantısı (abdominal distress).
8. Baş Dönmesi: Sersemlik, ayakta duramama, bayılacakmış üzere hissetme.
9. Üşüme yahut Ateş Basması: Beden ısısında ani değişimler.
10. Parestezi: Uyuşma yahut karıncalanma hissi (özellikle ellerde ve ağız çevresinde).

Bilişsel ve Ruhsal Belirtiler

1. Derealizasyon/Depersonalizasyon: Gerçek dışılık hissi (çevre yabancılaşması) yahut kendine yabancılaşma (vücudunun dışındaymış üzere hissetme).
2. Kontrolü Kaybetme Korkusu: “Çıldırıyorum” yahut “kontrolümü yitiriyorum” korkusu.
3. Ölüm Korkusu: O an öleceğine dair ağır ve durdurulamaz bir inanç.

Önemli Ayırıcı Tanılar

DSM-5 bu belirtilerin değerlendirilmesinde birtakım kritik hudutları çizer:

• Süre: Belirtiler çoklukla 10 dakika içinde tepeye ulaşır, lakin bu mühlet şahıstan bireye değişebilir.
• Tıbbi Durum Dışlaması: Bu belirtilerin bir hususun (ilaç yahut uyuşturucu) ya da diğer bir tıbbi durumun (örn. hipertiroidi, kalp ritim bozuklukları) direkt fizyolojik tesirine bağlı olmaması gerekir.
• Beklenen vs. Beklenmedik: Panik ataklar, aşikâr bir dehşet objesiyle karşılaşıldığında (beklenen) yahut hiçbir sebep yokken (beklenmedik) ortaya çıkabilir.

Not: Tek başına bir panik atak geçirmek “Panik Bozukluk” tanısı almak için kâfi değildir. Panik Bozukluk tanısı için, ataklardan sonraki süreçte öteki atakların geleceğine dair daima bir korku duyma (beklenti anksiyetesi) yahut ataklardan kaçınmak için davranış değişiklikleri gösterme kriteri aranır.

! Bu kriterler sırf uzmanlar tarafından teşhis koyma sürecinde kullanılır. Belirtileri kendinizde görmeniz, kesinlikle bir bozukluğunuz olduğu manasına gelmez; profesyonel bir kıymetlendirme şarttır…

Peki Panik Atak Neden Olur?

Panik atağın nedenlerinin değerlendirmesi farklı ekollere nazaran farklı hallerde kıymetlendirilebilir. Mesela şayet geçmişte yaşanan olaylarla çalışan bir ekolde daha çok bu kısma odaklanırken daha niyet ve davranış temelli yaklaşımlar şu anda yaşananlar üzerinden bir kıymetlendirme yaparlar. Bu yazıda daha çok şu anda tecrübelenen kısımlarla ilerlenecek. Ancak bu tahliller genelde kısa müddette başa çıkabilmeye yardımcı olsa da uzun vadede sonuç almak için bu sorunun geçmiş irtibatlarına da değinmek gerekecektir. Bu türlü bir noktada daha uzun soluklu bir süreç sizi bekleyebilir.

Genel itibariyle kıymetlendirecek olursak Panik Atak yaşayan bireylerin güvenlik sisteminde bir kusur vardır. Yani aslında yanlış vakitte çalan bir alarm olarak düşünebilirsiniz. Zira insan bedeni tehlike algıladığı vakit savaş ya da kaç sistemini devreye sokar. Savaş ya da kaç yansısının sebebi kişinin tehlikeden korunmasını sağlamaktır. Yani tehlikeyle karşılaştığında ya kaçacaktır ya da savaşacaktır. Beyin bir tehlike algıladığında vücuda sinyal gönderir ve vücut de otomatik olarak savaşmak ya da kaçmak için gerekli uzuvları çalıştırır. Örneğin kalp atışının hızlanması, terleme, bacakların karıncalanması vs hepsi bunun için programlanmıştır. İşte panik atak yaşayanların güvenlik sistemindeki yanılgı budur aslında. Bir tehlike algıladığını sanıyor ki panik atak yaşayan bireylerin bunları algılama konusunda daha hassastırlar, bu sebeple de en ufak tetikleyici durumda devreye girebiliyorlar. Bu hassaslık vücut duyumlarına karşı da tıpkı hassasiyeti doğuruyor. Vücutta olan en ufak değişiklik tehlike olarak yorumlanıp artan kortizol ve adranalin sebebiyle belirtilerin daha da artış göstermesine neden oluyor. Bununla birlikte tehlike algısını artıracak güvenlik ve kaçınma davranışları da aslında bizim bu döngüyü pekiştirmemize neden oluyor. Bununla birlikte durduk yere oluyor sandığımız ataklar genelde bir birikimin sonucu meydana gelebiliyor. Gün içerisinde biriken gerilim düzeyi bardağı taşırarak bir atak halinde görülebiliyor.

Ne Yapabilirim?

1. Atak anında yaşadığınız fizyolojik belirtilerin yalnızca bir panik atak belirtisi  olduğu ve atağın güya ölüyormuş üzere hissettirse de yalnızca güvenlik sisteminde bir yanılgıdan kaynaklı olduğunu kendinize hatırlatın. Atak anında buna inanmak sıkıntı ancak atak yaşamadığımız vakitlerde bunun pratiğini yapıyor olmak atak anında hatırlamamızı kolaylaştıracaktır.

1. Grounding yani topraklanma antrenmanlarını alışkanlık haline getirin ve atak esnasında kullanmaya çalışın. Mesela o an odada var olan bir vazoya odaklanarak onun rengine, formuna odaklanmak. Etrafta gördüğümüz renkleri saymak, dokunduğunuz yerlerin dokusunu anlamaya çalışın mesela koltuğun yüzeyine dokunduğunuzda dokuyu hissetmeye çalışın…

1. Nefes alışverişlerini düzenlemek ve kas gevşetme idmanlarını denemek bedenini gevşetecektir. Süratli ve sistemsiz alınan nefesler bedensel belirtileri artırabilir.

1. Kullandığın kaçınma stratejilerini bir an evvel bırak. Örneğin panik anında ilaç içmek, doktora gitmek vb. Zira bu stratejiler kısa müddette seni rahatlatsa da uzun vadede atakların pekişmesine ve döngüde daha çok kalmana neden olur.

1. Atak sonrasında sakinleştiğinde seni nelerin tetiklediğini, niyet yanlışlarını, gün içerisinde hislerini nasıl düzenlediğini, sana yeterli gelmeyen fonksiyonsuz baş etme prosedürlerini gözden geçir. Ve bir an evvel bunlarla ilgili düzenlemeler yapmak için adıma at.

Atak anı geçtikten ve rahatladıktan sonra tekrardan panik atak yaşayabilecek olmanın korkusu devam eder. Bu sebeple sorunun asıl nedeni anlaşılmalı, döngüyü pekiştiren ögeler fark edilmeli, fonksiyonsuz niyet ve davranış kalıpları ele alınmalıdır. Ama bu durumda birçok vakit fonksiyonsuz örüntüleri tek başına fark etmek kolay olmayabiliyor. Bu yüzden bunları görmenizi sağlayacak ve yeni öğrenme süreçlerinde size yardım edebilecek bir uzmana gereksinim duyabilirsiniz. Şayet art planda sorunu besleyen öteki şeyler varsa bunların ele alınması ve farklı stratejilerin uygulanması gerekebilir. Panik atak yalnızca o an gerçekleşen bir şeyden çok art plandaki çözülmemiş problemlerden kaynaklanabileceği üzere bunları ortaya çıkarmak ve buradaki düzgünleştirmek gerekebilir. Bu sebeple en yakın uzmandan bir takviye almanız, süreci daha az sancılı geçirmenize yardım edecektir.