Psikoloji ve toplumsal psikoloji, günah keçisinin kişinin, kendi sıkıntıları için diğerini suçlama eğilimine atıfta bulunduğuna dikkat çekmiştir. Bu suçlama süreci, ekseriyetle kişinin suçladığı kişi yahut kümeye karşı önyargı hisleriyle sonuçlanan bir süreçtir. Elliot Aronson, Timothy D. Vilson ve Robin M. Akert de ‘günah keçisi yapma’yı “kendilerini engellenmiş ya da mutsuz hisseden bireylerin saldırganlıklarını sevilmeyen, görünür ve görece güçsüz kümelere yöneltmesi” olarak tanımlamıştır.
Elliott D. Hammer’in Encyclopedia of Social Psychology’nin ikinci cildine yazdığı “Scapegoat Theory” isimli unsurdaki tabiriyle günah keçisi yapmak, kişinin olumlu benlik imajını korurken, başarısızlığı yahut yanlış davranışları açıklamak için bir fırsat olarak hizmet eder. Tekrar Hammer’in tabiriyle günah keçisi yapmak, kişinin kendi zayıflıklarıyla yüzleşmek zorunda kalmaması ismine çoklukla kendi başarısızlıkları için bir vekil kullanması manasına gelmektedir. Hammer, günah keçisi yapma kavramının Sigmund Freud’un savunma düzenekleri olarak yer değiştirme yahut yansıtma kavramlarıyla da bir halde dengeli olduğuna dikkat çekmiştir.
Freud’a nazaran, beşerler kabul edilemez amaçlara (örneğin ebeveynler, patron) karşı besledikleri düşmanlığı daha az güçlü olanlarla değiştirir. Misal biçimde yansıtma, kişinin kendi kabul edilemez hislerini yahut telaşlarını diğerlerine atfetme ve böylelikle onları kendi içinde inkâr etme eğilimini söz eder. Her iki düzenek da bu tıp hislerin sahibi oldukları fikrini reddetmelerine yardımcı olarak insanları yasa dışı isteklerinden yahut endişelerinden korur. Bu nedenle, yer değiştirmelerinin yahut izdüşümlerinin gayesi bir günah keçisi fonksiyonu görebilir.
Daha yakın vakitlerde, toplumsal psikologlar günah keçisi olma eğilimini, emsal tabirlerle, lakin birtakım nitelikler ve açıklamalarla izah ettiler. Örneğin, yerinden edilmiş saldırganlık kavramı bu alanda epey fazla ilgi görmüştür. Bir bayan erkek arkadaşıyla arbede ederse meskene gelip küçük bir yaramazlık için köpeğini tekmeleyebilir. O hâlde köpek onun günah keçisidir ve erkek arkadaşıyla arbedesinin bedelini öder. Dövüşün ürettiği saldırganlık gerçek sebebine yönelik değildir, bunun yerine daha kabul edilebilir bir maksat olan köpeğe yöneliktir, zira erkek arkadaşına misilleme yapamaz yahut karşı çıkamaz.
Buna ek olarak, izafi mahrumluk teorisi, insanların günah keçisi yapma eğiliminin bir açıklaması olarak uygundur. Bu teori, insanların legal olmayan nedenlerle nispeten berbat muamele gördüklerini hissettiklerinde olumsuz hisler yaşadıklarını öne sürmektedir. Örneğin, bir kişi, işi çok düzgün olmayan lakin işvereniyle arkadaş olan bir meslektaşının artırım aldığını öğrenene kadar maaşından şad olabilir. Artık kişi nispeten mahrumdur ve kişi, daha düşük maaş aldığı için meslektaşına içerleyebilir.
Diğer araştırmacılar, muhakkak bir kümesi günah keçisi yapmanın en muhtemel olduğu kimi şartları belirlediler. Örneğin, günah keçisi yapılan küme, nispeten düşük güce sahip olma eğilimindedir. Aksi takdirde küme, kitlelerden getirdiği muhalefeti ezebilecektir. Günah keçisi yapılan küme tıpkı vakitte iç kümeden (birinin ilişkin olduğu gruptan) farklı olarak bir formda tanınabilen bir küme olma eğilimindedir, böylelikle küme üyeleri basitçe tanımlanabilir ve istenmeyen durumla ilişkilendirilebilir. Son olarak günah keçisi kasıtlı yahut kasıtsız olarak iç küme için gerçek bir tehdit oluşturma eğilimindedir. Örneğin, beyazlar için ekonomik beklentiler düşmeye başladığında siyahlara karşı linçler çarpıcı biçimde arttı. Afrikalı Amerikalılar, giderek azalan işler ve fırsatlar için daha büyük bir tehdit olarak algılandı ve bu nedenle zalimce trajik biçimlerde cezalandırıldı. Bolluk diyarında yahut bir küme büsbütün zımnî tutulduğunda, o küme tehdit oluşturmaz ve bu nedenle günah keçisi olma fırsatı sunmaz.
Suçlamak ya da itham, hayatı aksiliklerle da kuşatılmış olan insanoğlunun tahminen de en eski davranışlarından biridir. Bu davranışı, bireylerin geliştirdikleri “savunma mekanizmaları” kapsamında da kıymetlendirmek mümkündür. Suçlama ya da ithamın insanlığın en eksi özelliklerinden biri olduğunu çocuklar üzerine yapılan kolay bir müşahede ya da deney bile ortaya koyabilecektir. Bir yanılgı, kabahat ya da başarısızlık kelam konusu olduğunda çocukların ekseriyetle birbirlerini suçlarlar. Suçlayan ya da itham eden çocuklar, suçladıkları ya da itham ettikleri şahısları meselelerin sorumlusu ya da kaynağı olarak gösterirler, sorun ya da cürmün sorumluluğunu kendilerinden atarak karşı tarafa aktarmaya çalışırlar. Bu tavırları, onların kendilerini yanlışsız, karşı tarafıysa yanılgılı olarak görme/gösterme eğiliminde olduklarını da gösterir.
Çocukken sergilenmeye başlanan bu tavır, bütün kültürleme teşebbüslerine karşın ileriki yaşlarda da kendisini göstermeye devam edebilmektedir. Hayatının kıymetli bir kısmını kusur ve başarısızlıklarla ‘süsleyen’ insanoğlu kusur, yetersizlik ve kabahatlerin kimden ya da kimlerden kaynaklandığı konusunda her vakit özgüvenli ve dürüst davranamayabilir; kendisini korumak, küçük düşmemek ve bedel ödememek için yanılgıyı, kabahati ve başarısızlığı diğerlerine –buna bilhassa de çocukluk periyotlarında kardeşler de dâhildir yükleyebilir. Suçlama ya da itham, kimi insanlarda en önemli özellik hâline gelebilmekte, bu tavır sıkıntılı bireylerin geliştirdikleri savunma sistemlerinin ana ögesine dönüşebilmektedir.
Suçlama ve itham tavrında çocukların baskıcı bir aile ortamında yaşamış olmaları da tesirli olabilmektedir. Daima eleştirilen, en ufak bir küsurda ağır bir halde cezalandırılabilen, mükemmeliyetçi ebeveynlerin harikaya odaklı dayatmalarına ve tavizsizliklerine maruz kalabilen çocuklar, tahlili inkârda bulmada, sık sık palavra söylemede ve diğerlerini itham etme ya da suçlamada bulunabilmektedirler. Birey, çocukluk periyodunun kurallarının neden olduğu bu tavrını yetişkin olduğu ve toplumsal münasebetler kurduğu devirlerde de sürdürebilmektedir. Burada bu tavrın sürdürülmesinde yetişkinlik devirlerinde yaşanan yetersizliklerin yanı sıra toplumsal tenkit ve baskıların da tesirli olduğunu belirtmekte fayda vardır.
İnsan zihni, olumsuz durumlar karşısında çabucak bir münasebet aramaya yönelir. Daha sonra bir öbür şeye ulaşma gereksinimi oluşur ve birinci bulduğumuz diğeri (insan, obje, hayvan, ağaç, hastalık) o sorunun sebebi olur ve zihnimiz içinde bulunduğumuz makus durumun bizimle ilgili olmadığını yani bizim cürmümüz olmadığını kabullenir. Aksilikler daima öteki şeyler yüzünden yaşanmıştır. Sorumluluk ve hata, öteki bir şahsa ya da objeye aktarıldığında kişi kendini daha rahat hisseder ve sorumluluğu üstlenmek ya da paylaşmak zorunda kalmaz. Ayrıyeten, diğerlerini suçlayan bireyler tıpkı vakitte dışarıdaki insanların kendilerine yönelik var olan ‘iyi’ algılarını koruyabileceklerini düşünürler ve suçlayarak ve suçlanmayarak kendilerine yönelik olumsuz hisleri da ortadan kaldırmış olurlar.
Suçlama dürtüsüne neden sahip olduğumuzla ilgili çeşitli görüşler (teoriler) vardır lakin bu mevzuyla ilgili kesin olarak bildiğimiz en kıymetli şey, üstte da söz ettiğimiz üzere, ithamın/suçlamanın varlığımızın vazgeçilmez bir modülü olduğudur. Eski devirlerde suçlama, Tanrısal bir felaketten kurtulmak için kullanılmış ve bu sorunlardan kurtulmak ismine cürmü diğerlerine yükleyip günah keçileri yaratılmıştır. Günümüzdeyse büyük oranda insan kendini aklamak, yanılgı yapmış olmanın ruhsal baskısından kurtulmak ve kendisine katlanabilmek için diğerlerine hatası, kabahati atfedip onları günah keçisi ilan etmektedir.
İnsan kusurlarının, hatalarının, günahlarının kimilerini gizlemekte gizleyemediklerini ise görmezden gelerek bunların nedenini diğerlerinde aramaktadır. İnsan beyni yapılan kusurlara ve suçlamalara karşı daima açıklamalar üretip bunlardan kurtulmayı sağlamakta ve insan sergilediği her olumsuzluk için kendini rahatlatacak mazeretler üretmektedir. Bu sayede insan kendini akıllı, mantıklı ve yeterli olarak görebilmektedir. Böylece kendi başarısızlıklarının, mağlubiyetlerinin açıklamasını yapabilmekte; bedelli ve özel olduğu hissini koruyabilmektedir. İnsan zekâ, akıl, dürüstlük üzere melekelerine gereğinden fazla mana ve kıymet yükleyebilmekte, kendisinin pahasını içsel olarak yüceltebilmektedir. Yani, günlük hayatta bilişsel uyumsuzluğunu azaltmak için suçlama edimine başvurabilmektedir.
Suçu, kabahati ve günahları öteki varlıklara, bilhassa de etnik yapıları, inançları ve hayat biçimleri nedeniyle ötekileştirilen insan topluluklarına yüklemek ilkel zihinde de görülmüştür. Örneğin Frazer, günah ve ıstıraplarımızı, bunları bizim yerimize üstlenecek olan diğer bir varlığa aktarmanın ilkel zihne mahsus bir kavram olduğuna dikkat çekmiştir. Frazer’a nazaran bu durum, “fiziki olanla zihinsel olanı, maddi olanla maddi olmayanı birbirine karıştırmanın bir sonucudur. Çünkü ilkel insanın gözünde bir kütüğü, taşı yahut rastgele bir yükü kendi sırtımızdan öbür birinin sırtına yıkmak mümkün olduğunu nazaran, o vakit acılarımızı ve üzüntülerimizi de diğer birinin sırtına yıkmak mümkündür.”. İlkel insan bu niyete nazaran hareket eder. Sonuçta ortaya insanın, taşımak istemediği bir sorunu ya da kabahati öteki birine yüklemek uğruna ürettiği pek çok araç ve metot çıkmıştır. Özetle, düşük toplumsal ve entelektüel kültür seviyesindeki ırklarda vekâleten ıstırap çekme unsuru epeyce yaygın bir kabul görmüş ve yaygın biçimde uygulanmıştır.
Kaynakça: https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/1305084/gunah-kecisi-algisinin-nedenleri-uzerine
Yazarlar: Nazife ÖZDEMİR, Gülin ÖĞÜT EKER
