“Hata beşere mahsustur, affetmek ilahi.” Bu kelamı diğerlerine hatırlatırız; lakin kelam konusu kendimiz olduğunda, affetmek birçok vakit kolay değildir. Her geçen gün artan sayıda araştırma, kişinin kendini affetmesinin ruhsal tesirlerini incelese de kendini affetmeyi güç ya da imkânsız bulanların tecrübeleri hakkında çok daha az şey biliniyor.
Self and Identity mecmuasında yayımlanan bir makalede Lydia Woodyatt ve takımı, kimi insanların suçluluk ve utanç döngüsünde neden sıkışıp kalırken, kimilerinin nasıl ilerleyebildiğini araştırıyor. Bulgular, kendini affetmenin anlık bir tecrübe değil, vakit, içgörü ve toplumsal takviye gerektiren bir süreç olduğunu gösteriyor.
Araştırmaya ABD genelinden 21–79 yaş ortası 80 yetişkin katıldı. İştirakçilerden, kendilerini affedebildikleri ya da affedemedikleri bir yanılgıyı hatırlamaları istendi. Bu kusurlar; sorumluluklarını yerine getirmemek, inancı sarsmak üzere “başkalarını hayal kırıklığına uğratma” durumlarından, eğitimini yarım bırakma ya da sıhhatsiz münasebetlerde kalmak üzere “kişisel başarısızlıklara” kadar çeşitlilik gösterdi.
Katılımcılar, kendini affetmenin neden gerekli olduğunu, hangi stratejileri denediklerini, hangi pürüzlerle karşılaştıklarını ve şu anda olayla ilgili nasıl hissettiklerini anlatan açık uçlu sorulara karşılık verdiler. (İlginç bir biçimde, kendini affedemeyen bireyler tecrübelerini yazarken ortalama 10 dakika harcarken, affedebilenler ortalama 7 dakika harcadı.)
Ekip, cevapları dört ana tema altında topladı: vakit algısı, şahsî sorumluluk duygusu, ahlaki/sosyal kimlikteki sarsılma ve olumsuz hislerle baş etme yolları.
Kendini affetmekte zorlananlar için geçmiş hâlâ çok canlıydı. Kimileri “sanki dün olmuş üzere hissediyorum” derken, öbürleri hâlâ tıpkı hisleri — pişmanlık, suçluluk, hüzün, kendini suçlama — taşıdıklarını tabir etti. Buna karşılık, kendini affedebilenler “bunu geride bırakıp hayatıma devam etmeliydim” diyerek geleceğe odaklandılar.
İkinci tema “sorumluluk”tu. Kimi iştirakçiler, ziyanı önlemek için daha kararlı davranmadıkları için kendilerini suçladı. Kendini affedemeyenlerde, vakit zaman sorumluluğu inkâr etme ile çok suçlama ortasında gidip gelen bir iç çatışma gözlendi. Kendini affedebilenlerde ise hem sorumluluğu hem de sınırlılıklarını kabul etme değerliydi: “Kusurlarımı kabul ettim fakat kendimi sonsuza kadar cezalandırmamayı öğrendim.”
Bazı şahıslar için kusur, kimliklerini sarstı. “Asla aldatmam diye düşünürdüm” diyen bir iştirakçi, utanç ve kendinden iğrenme hislerini paylaştı. Buna rağmen, kendini affedenler için süreç, kıymetlerle tekrar bağ kurma manasına geldi: “İyi bir ebeveyn olabilmek için kendimi affetmem ve kızımın geleceğine odaklanmam gerekiyordu.”
Affedemeyenler ekseriyetle dikkat dağıtma usullerine başvurdu — işe gömülmek, oyun oynamak, daima meşgul olmak. Bu stratejiler kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede duygusal yükü hafifletmedi. Kendini affedebilenler ise “üzerinde çalışarak”, acı verici hislerle yüzleşerek ve olayı tekrar manalandırarak ilerlediler. Bir iştirakçi şöyle yazdı: “Tırmanılması güç bir dağ üzereydi fakat sonunda başardım ve artık rahatladım.”
Sonuç olarak, kendini affetme sırf vakitle geçecek bir süreç değildir; suçlulukla yüzleşmeyi, sorumluluğu anlamlandırmayı ve toplumsal dayanakla duygusal tamiri içerir. Woodyatt, bu süreci şöyle özetliyor: “Utanç ve suçluluğun kökenini anlayarak, ahlaki yaradan ahlaki tamire geçiş yapmak — öz-yeterliliği ve ahlaki kimliği yine inşa etmek.”
Bu bulgular, sırf klinik ortamlarda değil, günlük hayatta da insanların kendilerini affetme süreçlerine daha şuurlu takviye olabilmemiz için kıymetli ipuçları sunuyor.
Kaynakça: https://www.bps.org.uk/research-digest/what-makes-self-forgiveness-so-difficult
Türkçeye Çeviren – Düzenleyen: Fatih Özmez
