Elbette çok uygun bilmekteyiz ki Lacan’ın vermiş olduğu eğitim, psikanalizde bir grup yenilikler içermektedir ve bu yenilikler Lacan’ın tutucu olarak nitelendirdiği IPA analistleri tarafından beğenilen karşılanmamaktadır. Lacan’ın psikanalizde benimsemiş olduğu yeniliklerin psikanalizde memleketler arası standartlara uygun olmayışı, onu politik denebilecek bir kaosun içine sürükler. Şöyle söylüyor: “Zira bütün sorun, benim verdiğim psikanaliz eğitiminin geçerliliği konusunda verilecek ödünler ile psikanaliz cemiyetinin milletlerarası ehliyetine kavuşması ortasında nasıl bir istikrar tutturulacağıydı.” 1 Tüm bu olup bitenleri birtakım bürokratik süreçler olarak olağan karşılasa da meslektaşları ve hatta öğrencileri tarafından pazarlık konusu edilmesini, direkt söylemek yerine ima ettiği satılmış olmasını “komik” olarak nitelendirir. Bir özne için komik olan şey nedir? Tekrar Lacan’dan alıntılıyorum: “Efendi/hoca pozisyonunda olduğunda bile öznenin hakikati kendinde değil, tahlilin gösterdiği üzere, üstü örtülü bir objede yattığı içindir ki bu objenin günışığına çıkarılması katıksız bir güldürü ögesidir.”2 Lacan’a nazaran özneyi güldüren şey hakikati ile karşılaşmış olmasıdır ve o denli gözüküyor ki buna gülmesi onu ıskalayabilmesi içindir; zira hakikat ile buluşma fakat bir ıskalamayla mümkündür ve ona gülmek onu ıskalayabilmenin yollarından birisidir. Bu hayli Freud’cu bir tarif. Freud kabaca, çok kabaca, gülme anından bilinçdışında bastırılmış olan yüklerin boşaltıldığı bir an olarak bahseder. Öznenin bilinçdışına bastırmış olduğu hakikatine ulaşıldığında gülmek onun için âlâ bir seçenektir. Öyleyse Lacan için komik olan şey tam olarak nedir? Her şey tepetaklak olana kadar Lacan, bir kurum tarafından psikanalist ehliyetine ve eğitimciliğe layık görülmüştür. Meslektaşları ve öğrencileri tarafından uğradığı ihanet üzerine Lacan’ın üzeri çizilmiştir. İşte Lacan, tüm kendinden eminliği ile tahlillerine ve seminerlerine devam ederken yakıcı bir hakikat ile karşılaşmıştır. Yaşadığı bu trajediyle birlikte karanlığın tam ortasında karşılaştığı şey tam olarak psikanalizin ve psikanalistin ne olduğu sorularıdır ve komik olmak zorunda olan da budur. Lacan’ın Milletlerarası Psikanaliz Birliği’nin tutucu olarak nitelendirdiği psikanalistlerini mizah anlayışından mahrum olmakla suçlamasının sebebi de budur. Mevzuyu bu türlü bir perspektiften ele aldığımızda, bu soruların yeniliğini sürekli muhafazası gerektiğini savunmak bana makul gözüküyor. Şeyin ne olduğu sorusunun ontolojik bir soru olmasından dolayı bu fikri savunuyorum. Ancak yeniden de karşılık vermesi epeyce güç bir soru olan “psikanaliz nedir” sorusuna 1915’te kaleme alınmış “Bilinçdışı” isimli metninde Freud’un lisan ile sonlandırılmış ve çeperi muhakkak edilmiş, kusursuz olduğunu düşündüğüm bir yanıtı var. 1 Jacques Lacan, Psikanalizin Dört Temel Kavramı – Seminer 11. Kitap (1964), çev. Nilüfer Fazilet, İstanbul: Metis Yayınları, 2013, s. 11. 2 Jacques Lacan, Psikanalizin Dört Temel Kavramı – Seminer 11. Kitap (1964), çev. Nilüfer Fazilet, İstanbul: Metis Yayınları, 2013, s. 12 “Özel bir fikre kapılmadan kendi dışımızdaki herkese kendi kalıtsal özelliklerimizin ve bu durumda kendi şuurumuzun de eklemlenmesi ve bu özdeşleşmenin kavrayışımızın ön kuralı olması ruhbilimsel açıdan yanlışsız bir betimlemedir. Bu çıkarım – yahut bu özdeşleşme – vaktiyle Ben’den başka insanlara, hayvanlara, bitkilere, cansız hususa ve dünyanın bütününe yayılmış, Ben’le benzerliği baskın olduğu sürece kullanışlı olduğu ortaya çıkmış, lakin ötekinin Ben’den uzaklaştığı ölçüde de güvenilmez hale gelmiştir. Bizim bugünkü tenkidimiz hayvanların şuuru kelam konusu olduğunda belirsizleşmekte ve cansız hususun de bir bilince sahip olduğu varsayımını mistisizme havale etmektedir. Ne var ki, birinci özdeşimin kritik sınamayı geçtiği noktada bile, yanı başımızda bulunan ötekinin bir şuurunun var olduğu kabulü bir çıkarıma dayanır ve kendi şuurumuzun dolayımsız mutlaklığını paylaşamaz. İşte psikanalizin de talebi, bu çıkarım yolunu insanın kendisine yöneltmesinden ibarettir.”3 Psikanaliz; kendi şuurumuzun ötekinde de mevcut olduğu varsayımına dair duyduğumuz haklı kuşkuyu, kendi şuurumuza de doğrultmamızı talep eden ve buna yol açan etkinliktir. Freud’un histeriklerle yaptığı çalışma Freud’da bu türlü bir bilginin açığa çıkmasını sağlar. Bruer’in 1881- 82 yıllarında birinci kere Anna O. ile yaptığı çalışma, bir fiyaskoyla sonuçlanmasına karşın Freud için fevkalade bir ilham kaynağı olur ve sayısız histerik hastayla Bruer’inkine emsal çalışmalar yapar. Bu çalışmalar esnasında şimdi psikanalizin ismi dahi konmamıştır. Bilinçdışı sözü de psikanalizdeki manasıyla basılı olarak birinci kere bu metinde Anna O. hadisesi anlatılırken geçmektedir. Anna O. daima iki farklı şuur durumu ortasında gidip gelmektedir. Bir tanesi olağan bir şuur durumu; başkası ise varlıklı imgesel eserler ve varsanılarla, bellekteki boşluklarla bezeli, çağrışımların ketlendiği ve denetimin bulunmadığı bir şuur durumu. Fakat dikkat! “Bilinçdışı” terimi bu iki şuur durumu için de kullanılmamaktadır. Anna O.’nun bu iki şuur durumuna ek bir şuur durumu daha vardır. Hasta, Breuer ile görüşmelerinde Bruer’in hiçbir uğraş göstermesine gerek kalmadan kendi kendine hipnotik bir trans durumuna geçmekte ve onunla bu halde konuşmaktadır. İşte bilinçdışı terimi hastanın otohipnozları esnasında yaşadığı trans durumundaki şuuru için kullanılmaktadır.4 Breuer’in vakit zaman bilinçaltı sözünü kullandığı da bilinmektedir ancak 1915 tarihli “Bilinçdışı” başlıklı metninde Freud açıkça “Bilinçaltı terimine gerçek olmadığı ve aldatıcı olduğu için itiraz edebiliriz” diyerek bahse netlik kazandırır. 5 Bu çalışmalar, Frued’un kendi şuurunun mutlaklığından kuşku duymaya başlaması biçiminde bir tesir yaratarak, bilinçdışı üzerine niyetlerini geliştirmesini sağlamıştır. Bu çalışmada yer alan Lucy hadisesindeki bir taban notta bunu açıkça görebiliyoruz. Freud bir seansta hastasının işverenine bir aşk beslediğini düşündüğünü kendisine söyler ve Lucy buna karşı çıkmaz. Freud bunu neden daha evvel söylemediğini sorduğunda Lucy işverenine beslediği hisleri daha evvelce bilip bilmediği konusunda çelişkili sözlerde bulunur. Freud’un buraya eklediği dipnot şöyledir: “İnsanın kendisi bu türlü bir durumda olmadıkça bunu anlamak mutlaka olanaksızdır. Benim hala gözlerimin önünde olan bu cinsten çok bariz bir yaşantım olmuştu. Aklımda o anda olup bitenleri anımsamaya çalıştığımda pek azını yakalayabilirim. Olan şey sadece beklentime hiç uymayan bir şey görmemdi. Gören gözün körlüğüne yakalanmıştım. Algımın hiçbir ruhsal tesir yaratmamış olmasından kuşkusuz sorumlu olan tiksinti hissimin da ayırdında değildim.” Görüyorsunuz işte; Freud burada şimdi 3 S. Freud, Bilinçsiz-olan, s.41, Telos, Şubat 2016 4 Freud ve Bruer, Histeri Üzerine Çalışmalar,s.94, Payel, Ekim 2001 5 Unbewusst (sıfat) – unconsciously – Bilinçsiz Das Unbewusste (isim) – The unconscious – Bilinçsiz, Bilinçdışı Unterbewusstsin – subconscious – Bilinçaltı tahlilinin başlarındadır. Bilinçdışındaki bu anıyı lisana getirmekte zorlanır. Meğer ileride okuyucusuyla anılarını, düşlerini ve bunlara dair çağrışımlarını da paylaşacak ve tahlili ilerletecektir. İlerledikçe de bilinçdışının ne olduğuna dair daha derin bilgilere ulaşacaktır. Freud histeriklerle yaptığı çalışmada bilinçdışını bu vesileyle keşfetmiştir. Lacan’ın yaptığı Freud okumasından çıkan bu bilgi kıymetlidir. Lacancı psikanalize nazaran histerik, psikanalisti bilgi üretmeye kışkırtmaktadır. Bu fenomen, Lacan’ın transferi yorumlayışıyla da direkt bağlı. Transfer, basitçe hastadan analiste hakikat taraf tayin edebileceğimiz bir olgu değildir. İkisini birbirine eklemler. Histeri üzerine çalışmaları incelediğinizde Emmy olayı hariç – ki Freud onun histerik olduğuna dair derin bir kuşku duyuyordu – başka tüm olayların ortak bir noktası dikkatinizi çekecektir. Histerikler şuursuzca Freud’u şad etmeye çalışırlar. Freud Lucy’ye birbiri arkasına sonu hiç gelmeyecekmiş üzere gözüken sorular sormaya başlar. Hatırlamadığında elini anlına bastırır ve ona hatırlamasını emreder. O da çabucak hatırlayıverir. 30 yaşındaki Lucy 18 yaşında olduğu sırada yaşadığı makus bir tecrübesi anlatırken, Freud Lucy’ye o ayın kaçında adet gördüğünü sorar ve Lucy sorudan mutlu olmamış ve şaşkın bir halde ona şöyle karşılık verir: “Bunu da bilmemi bekliyorsunuz?” Ve Freud ne yapıp edip Lucy’den istediği yanıtı alır. Freud’un bu çalışması Lucy’nin düzgünleştiğini sav ederek Freud’a veda etmesiyle sonlanır. Daha sonra Freud onunla yazlık bir tatil beldesinde karşılaşır. Tedavinin sonuçlanmasında bir gariplik olduğunu Freud da sezmiş gözükmektedir ki Lucy bu müsabakada da her şeyin âlâ olduğu konusunda Freud’u ikna etmeye çalışır. Elisabeth olayında da Freud’dan şöyle bir cümle duyarız: “Bazen hakikaten davranışı benim en üst seviye beklentilerimi karşıladı.” Histeriklerle yaptığı çalışma o kadar derinleşmişti ki Freud’un geldiği nokta öznenin olduğu yerin kapılarına kadar dayandı. Bu vesileyle lisan sürçmelerinde, sakarlıklarda ve esprilerde bilinçdışının öznesini duymaya başlamıştı. Lacan bunların çabucak hepsinde Freud ile hemfikirdi. Onun psikanalize katkısı, okumalarından çıkan bir fikirdi. Transfer içerisindeki özne analistin dileğinin peşinden gidiyordu. Bu durum elbette insan yavrusunun özne olma sürecinde Öteki ile müsabakası olgusuyla da paralellik gösteriyordu. Böylelikle Lacan, kliniğini “analistin arzusu” kavramının üzerine inşa etti. “Arzu ötekinin arzusudur” önermesi analistin isteği kavramı üzerinden klinikteki karşılığını bulur. Transfer içerisindeki özne ötekinin isteğini dilekler. Freud’un histeriklerle yaptığı çalışmada başına gelen budur. Psikanalizi buna borçluyuz. Transferin oluşması için gerekli bir önkoşul vardır: semptom. Bu yüzden Frued nevrozları transfer nevrozları olarak isimlendirmişti. Histerik, obsesif ve fobik semptomlar olarak üçe ayırmış hatta fobi için de telaş histerisi sözünü kullanmıştır. Semptomların nasıl gözüktüğünden çok onların kaynağıyla ilgilenmiştir. Semptoma kaynak teşkil eden şey kastrasyondur. Gördüğünüz üzere ister teoride olsun, ister klinikte, isterse gündelik ömürde olsun mevzu dönüp dolaşıp kastrasyona geliyor. Lakin gelin bugün mevzumuz transfer olduğundan, onun tabiatına da uygun halde kastrasyonun etrafında dolaşalım. Semptom, öznenin kastrasyona karşı üretmeye çalıştığı karşılıklardan biridir. Bir oburu aşktır. Öteki ise transfer aşkı. Tahlil sürecinde bu üçü ortasında bir alış-veriş başlar ve psikanalizin tedavi prosedürü buradaki iktisada dayanır. Kişiyi analistin kapısına getiren şeye semptom diyor olabiliriz. Lakin onun oluşumu çok daha eskilere dayanır. Yeniden de Ötekinin dileği ile her müsabakada tekrar kurgulanır. Analistin bir semptom haline gelmesi ya da bir bayanın erkek için semptom haline gelmesi üzere… Analist ile müsabaka ya da bayan ile müsabaka Öteki ile müsabakanın tekrarlamalarıdır. Öteki ile müsabaka cinsel bir müsabakadır. Bu durum Öteki’nin ebediyen farklı bir cinsten olmasından kaynaklanır. Bu cinsel müsabaka sonucunda semptom oluşur. Küçük Hans’ın semptomlarını ele alalım. Lacan, Cenevre Konferansı’nda onun fobik semptomarına yol açan şeyin ereksiyonları olduğunu vurgulayarak, cinsellikle müsabakasına atıfta bulunmuştu. Hans’ın ereksiyonlarından sorumlu olan şey nedir? Freud’un, Cinsellik Üzerine Üç Deneme’de uzun uzun bahsettiği şeydir: Yani dürtü. Dürtü hep bir bilmecedir. Ya bir imgenin ya da bir gösterenin gerisine saklanır ve fakat o halde bilinebilir. Şayet imge aracılığıyla biliniyorsa bu biraz belalı olabilir. Zira bir imgenin özneye musallat olması biraz belalı bir şeydir. Hans’ın onu bilmesinin yolu gösterenlerden geçiyordu. Lacan’ın “Bilgiden keyif almak için onu bilmeye gereksinim yoktur.”6 formundaki kelamlarına gönderme yapıyorum. Hans için öncelikle vücudundaki bir uzuv gösterene dönüşmüştü. Kastrasyon burada gerçekleşti. Hans’ın penisi gösteren tarafından işaretlenmişti. Bu elbette dayanılmaz derecede telaş yüklüdür. Hans tahlili, göstereni vücudundan uzaklaştırarak bulur. Artık dürtünün gerçeğinden korunmak için atlardan medet ummaktadır. İşte tahlil için güzel bir sebep. Freud bir olguyu anlayabilmek için semptomun birinci ortaya çıktığı evreye bakılmasını önerir. Hans tüm Küçük Oedipuslar üzere kendisi, annesi ve babasını içeren bir aşk üçgeni içerisindedir. Babasının notlarından oluşan hikayesinde Hans’ın başına gelenlerden dikkatimizi cezbeden en eski yaşantı; M. Halanın, Hans’ın penisi için zımbırtı tabirini kullanması olur. Bu olayı kıymetli kılan Hans’ın bunu annesine iletmesidir. Elbette daha öncesinden pipisinin kesilmesiyle tehdit edilmiştir. Daha öncesindeyse pipisi olan ve olmayan varlıklarla ilgili bir baş karışıklığı da yaşamıştır. Fakat semtomun oluşumuna en yakın tecrübe M. Halanın sözünün anne ile paylaşılmasıdır. Psikanalizde doğumun bile bir kastrasyon olduğunun sav edilmesine alışkınız. Fakat Freud kastrasyonun değerinin lakin ve lakin fallik evredeki fallusun kıymetinin dikkate alınmasıyla yeterince anlaşılacağını söyler. 7 Freud Hans’ın zımbırtı sıkıntısını gündeme getirmesini annesini ayartma teşebbüsü olarak yorumlar. Bunda bir yanlışlık yoktur. Fakat gösteren düzeyine bundan çok daha fazlası vardır. Ötekinin, penisten bahsederken zımbırtı gösterenini kullanması onun bir oyuncağa dönüşmesi için elverişli yeri hazırlar. Gösteren tarafından gerçekleştirilen operasyon ile Hans’ın penisi ondan alınıp ona bir oyuncak verilmiştir. Hans bunu çok daha sonra babasına anlattığı tesisatçı düşü ile simgeselleştirecektir. Lakin simgeselleştirme bu biçimde teröpatik bir noktaya ulaşıncaya kadar Hans pek çok badire atlatacaktır. İçinde bulunduğu aşk üçgeni Hans’ın başını o denli karıştırır ve onu o denli kaygılandırır ki; Hans derdini yatıştırmak için daima annesiyle olmak ister. Daima onunla muhabbet etmek istediğini lisana getirir. Teselliyi de kendisine acı veren objede arıyor olması bize hiç yabancı gelmez. Konuşma ediminin nasıl da cinsellikle yüklü olduğunu da açıkça gösterir. Oral dürtü sizi parmak emmeye ya da içki içmeye zorlar. Fallik dürtü ise konuşmayı(muhabbet etmeyi) gerektirir. Hans at fobisini geliştirmeden evvel telaşlı ve endişeli davranışları herkes tarafından fark edilmişti. Lakin Hans onu kaygılandıran şeyi bilmekten çok uzaktır. Bilmek umuduyla atlara tutunur. At göstereni Hans’ın derdine neden olan objenin üzerini büsbütün örterek bastırmayı gerçekleştirir, ve böylelikle tahlil için başlangıç noktası oluşturacak olan semptom oluşur. Öteki tüm afektler için söyleyebileceğimiz şey dehşet için de geçerlidir; telaşa tercih edilir. Freud derdin, libidonun maksadı muhakkak olmayan bir kanalda akmaya başlamasıyla ortaya çıktığını söyler ve evet libido için ırmak benzetmesini metinlerinde, bilhassa Cinsellik Üzerine’de, çokça sefer tekrarlar. Yani objenin meçhul bir obje olması derde sebep olmaktadır. Lacancı bir sözle “kendini yokluğu ile aşikâr etmesi”… Hans iki durumda tasa hissetmektedir. Bir tanesi libidonun kendisini vücutta hissettirdiği vakitlerde, oburu de at göstereni ile karşılaştığı vakitlerde. Aslında fobi korkusunu tetikleyen gösterenden kaçınma halinde olmasını tanımlamak için kullanılan isimdir. Ancak atlarla karşılaştığında yaşadığı tecrübe telaştır ve Freud ona bu yüzden telaş histerisi ismini vermiştir. Transfer, Freud’un Hans’a tanıtılma biçimiyle başlar. Freud Hans’a; onu fobisinden kurtarabilecek birisi olarak sunulur. Profesör Freud ile bir randevusu olduğu babası tarafından kendisine bildirilir ve bunu izleyen süreçte Hans bir düşlemini babasına aktarır. Düşlem biri büyük biri buruşuk iki tane 6 J. Lacan, Semptom Üzerine Cenevre Konferansı, 7 S. Frued, Cinsellik Üzerine, s.298, Öteki, 1997 zürafayı içermektedir. Lacan’ın bu olguda ereksiyon problemine bir vurgu yapması hiç şaşırtan değildir. Hans ve babasının pipiler üzerine yaptıkları uzun sohbetlere karşın Freud tarafından iyileştirilebileceği kanısı onun simgeselleştirme kabiliyetini arttırır. Freud’u görmeye giderken ve onu gördükten çabucak sonra, oğlan çocukları ortasında çok meşhur olan polis göstereni de hikayeye dahil olur. Simgeselleştirme çalışması içerisinde gösterenlerin zenginlik ve çeşitliliği artar. Hans’ın seanstaki söylemlerinde Freud’un dikkatini bir şey çeker. Hans atın ağzının etrafındaki siyah şeylerden rahatsızlığını lisana getirir. Tahminen o ana kadar kimse bunun farkında değildir; hatta Hans bile. Az evvel transferin en kıymetli fonksiyonlarından birinin bir bilgiyi açığa çıkarmak olduğunun söylemiştik. Freud dahiyane bir biçimde Hans’ın babasının gözlük taktığını anladığımız bir espri yapar. Hans’a atların gözlük takıp takmadığını sorar. Hans’ın espriyi anlamaması üzerine Freud bizi hayal kırıklığına uğratarak espriyi açıklar ve bütün komikliğini kaybeder. Artık transferi o günkünden daha yeterli bildiğimiz için psikanalitik bir çalışmada bu türlü açıklamalar yapmıyoruz. Hele hele seansta kendi bıyıklarımızdan hiç bahsetmiyoruz. Tabi ki Freud mevzuyu burada bırakmaz ve övüngenliği sayesinde durumu kurtarır. Hans’a, o dünyaya gelmeden çok evvel annesine çok düşkün ve babasından korkan bir Hans’ın dünyaya geleceğini esasen bilmekte olduğunu söyler. Freud’un bu sözleri transferi o kadar kışkırtır ki Hans Freud’un Yaradanla konuştuğunu düşünür. Bu durum Freud’un dileğini da körüklemiş olmalı ki, o günden sonra Hans’la ilgili günlük olarak rapor tuttuğunu söyler. Ayrıyeten transferin şöyle bir tesiri de göze çarpar. Analistin sözleri kıymet biçilmez bir kıymet kazanır. Teklif niteliği dahi olmayan kelamlar adeta birer buyruk üzere algılanır ve acting-outlar gözlenir. Analitik çalışmadaki özne, kelamlarını tüm sansür ve yasaklardan kurtarmaya çalışırken; öteki, söyleyeceklerini her vakit harikulade bir dikkat, itina ve hassasiyetle seçmelidir. Hans at fobisiyle ilgili bir sürü teori öne sürer lakin bu söylediklerine inanıyormuş üzere gözükmez. Babası bu atlarda Hans’ı korkutan şeyin ne olduğunu anlamaya çalışmaktadır. Transferin açıkça görüldüğü yerlerden birisi burasıdır. Hans atlardan neden korktuğunu bilmemektedir fakat Profesör’ün bunu kendisine söyleyebileceğini düşünmektedir. Ayrıyeten, babasıyla birlikte Freud’a mektup yazdıklarında çok neşelendiğini de belirtmektedir. Bir diğer açık örnek Hans, kardeşinin vefatıyla ilgili düşlemlerini babasına anlattığı sırada görülür. Babası Hans’ın fikirlerini onaylamaz ve bunların makûs fikirler olduğunu söyler. Hans ise bunların mektuplar aracılığıyla Freud’a iletilmesinin âlâ bir şey olduğunu söyler. Hans’ın bu hikaye boyunca durmaksızın düşündüğü şey pipi, kaka, annesine duyduğu aşk ya da babasından kurtulma isteği değildir. Bunlar transfer fonksiyon göstermeye başlamadan evvel Hans için değer teşkil eden fikirlerdir. Transfer fonksiyon göstermeye başladıktan sonra bunlar fakat analiste anlatılabilmeleri açısından bir bedel taşır. Hans’ın durmaksızın düşündüğü şey Freud’a yazılan mektuplardır. Bunlar babası aracılığıyla Freud’a iletilen aşk mektuplarıdır. Psikanalizin tedavi prosedürünün; kastrasyona üretilen yanıtlar ortasındaki iktisada dayandığını söylemiştik. Hans olayı aracılığıyla anlatmak istediğim şey de budur. Transfer fonksiyon göstermeye başladığında semptomun fonksiyonunda bir değişiklik olur. Artık sorun olan şey semptom değil transferdir. Lakin ortalarında değerli bir fark vardır. Semptom hastanın başa çıması gereken bir şeyken transfer analistin başa çıkması gereken bir şeydir. Artık semptom transferin sürmesinin bir teminatı olarak fonksiyon görmeye başlamıştır. Münasebetiyle analitik bir çalışmada kimseden semptomunu bırakması istenmez. Analitik çalışmada terapötik olan semptomun fazlalıklarından kurtulmaktır.