Otizm teşhisinin hem avantajları hem de dezavantajları olduğunu kabul etmek kıymetlidir. Kimi şahıslar tanıyı bir etiket üzere görebilir ve kendilerini sınırlanmış ya da “bir şeyleri yanlışmış” üzere hissedebilir. Öte yandan, teşhis almak kimileri için bir rahatlama hissi ve nasıl bir hayat yolu izleyebileceklerine dair bir anlayış da sağlayabilir.
İnsan davranışları bir süreklilik (spektrum) üzerinde yer aldığından, bu yazıda kimseyi etiketlemek maksadı taşımıyor, sırf gereksinim duyan şahısların gerekli takviyeye ulaşabilmesi için ilgili bilgileri paylaşmayı hedefliyoruz.
Genel ve yararlı olabilecek bir tarif vermek gerekirse, Harvard Health Publishing’in “Autism: The challenges and opportunities of an adult diagnosis” (Otizm: Yetişkin Teşhisinin Zorlukları ve Fırsatları) isimli makalesi, otizmi beyindeki farklılıklardan kaynaklanan nörolojik ve gelişimsel bir durum olarak tanımlar. Bu durum, sosyal etkileşim, irtibat, öğrenme ve davranış üzere alanları tesirler.
Bu bozukluğun güçlü istikametlerinden biri, çok değişken olmasıdır. Birtakım bireyler yüksek fonksiyonelliğe sahip olup bağımsız yaşayabilirken, kimileri bunu başaramayabilir. Bu nöroçeşitlilik spektrumu, pek çok kişinin dışarıdan “uyum sağlıyormuş” üzere görünmeye çalışırken aslında ihtiyaç duydukları takviyesi alamamalarına yol açabilir. Topluma ahenk sağlamaya çalışırken, otistik yetişkinler bu süreçte ruh sıhhatlerini riske atabilir.
Nöroçeşitliliği daha geniş bir bakış açısıyla anlayabilmek için, aşağıda bu duruma mahsus birtakım temel özellikleri paylaşacağız.
Yetişkin Otizmine Sahip Bireylerde Yaygın Özellikler
Daha evvel de belirtildiği üzere OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) epey değişken olup şahıstan şahsa farklılık gösterebilir. Fakat, otistik bireylerin çoklukla zorluk yaşayabildiği iki temel alan vardır:
- Sosyal irtibat ve etkileşim: Otistik bireyler sohbet etmeyi, hislerini paylaşmayı, diğerlerinin ne düşündüğünü ve hissettiğini anlamayı, vücut lisanını yorumlamayı ve toplumsal durumları yönetmeyi güç bulabilirler.
- Tekrarlayıcı davranışlar: Otistik bireyler ileri geri sallanmak, ellerini çırpmak ya da belli kelimeleri/ifadeleri tekrar etmek üzere tekrarlayıcı hareketler yapabilir. Ayrıyeten duyusal farklılıklar (örneğin ışığa çok hassasiyet) yaşayabilir ve belirli mevzulara ağır, odaklanmış ilgi gösterebilirler. Rutin onlar için çok önemlidir ve küçük değişiklikler bile zahmet yaratabilir.
Otistik bireyler nörotipik bir ortamda bu zorluklarla karşılaşabilir, lakin pek çok nöroçeşitli birey son derece yeteneklidir ve belli alanlarda üstün muvaffakiyet gösterebilir. Bu nedenle, bu çeşit nöroçeşitliliğe sahip bireylerin topluma dâhil edilmesi ve entegre edilmesi için uğraşların sürdürülmesi değerlidir.
Yetişkin Otizmine Yönelik Damgalamayı (Stigma) Azaltmak
Ne yazık ki, birçok yetişkin otistik birey belirtilerini uzun müddet “maskeliyor” yahut “kamufle ediyor” olabilir. Bu durum, vakitle stres, tasa ve depresyona yol açabilir. Jadav & ve Bal tarafından yapılan bir araştırmada, çocuklukta teşhis alanlara kıyasla yetişkinlikte teşhis alan bireylerin tasa, depresyon yahut diğer bir ruh sıhhati bozukluğu tanısı alma mümkünlüğünün üç kat daha yüksek olduğu bulunmuştur. Fakat bu bu türlü olmak zorunda değildir.
Yetişkin otizmi etrafındaki damgalamayı azaltmak ve farkındalığı artırmak, teşhis almayı olağanlaştırmaya yardımcı olabilir. Her ne kadar makul bir “test” olmasa da eğitimli bir ruh sıhhati uzmanı; tıbbi geçmiş, görüşmeler, bilişsel testler ve OSB değerlendirmesi aracılığıyla gerçek bir teşhis koyabilir. Daha fazla kişinin erken teşhis alması, dayanak alma ve semptomları yönetme açısından kıymetli bir fırsat sunar.
Ancak, nitelikli bir uzmana ulaşmak sıkıntı ve pahalı olabilir; bu da birçok kişinin muhtaçlık duyduğu takviyeye ulaşmasını engelleyebilir. Ayrıyeten, geç yaşta teşhis almak, kişinin kendilik algısını yine yapılandırmasını ve ahenk sağlamasını zorlaştırabilir.
Yine de resmî bir teşhis almak yararlı olsa da, yetişkin otizmi olduğunu düşünen şahısları desteklemenin birçok genel yolu vardır.
- Destek kümelerine katılmak ve
- Bir terapistle çalışmak, irtibat hünerlerini geliştirmeye, ilgiler kurmaya ve hisleri düzenlemeye yardımcı olabilir.
- Danışmanlık hizmeti, korku ve depresyonla çaba eden otistik yetişkinlere dayanak sağlayabilir.
- Ayrıca OSB, DEHB üzere öbür nörogelişimsel bozukluklarla birlikte görülebildiği için, kimi durumlarda ilaç tedavisi de faydalı olabilir.
Kaynakça: https://www.sacap.edu.za/blog/applied-psychology/creating-awareness-about-adult-autism/
Türkçeye Çeviren – Düzenleyen: Fatih Özmez
