Şemalar ekseriyetle beş temel alanda sınıflandırılır:
Bağlanma ve Güvenlik: Terk edilme, kuşkuculuk/istismar üzere şemalar, kişinin yakın ilgilerinde inanç meseleleri yaşamasına neden olabilir.
Otonomi ve Muvaffakiyet: Bağımlılık yahut başarısızlık şemaları, bireyin kendi ayakları üzerinde durmasını zorlaştırabilir.
Sınırlar ve Özdenetim: Kısıtlı özdenetim yahut dayanıksızlık şemaları, kişinin dürtüsel davranmasına yahut kendini basitçe çaresiz hissetmesine yol açabilir.
Diğerleriyle Münasebetler: Boyun eğicilik ve onay arayıcılık şemaları, bireyin oburlarının isteklerine çok ahenk göstermesine neden olabilir.
Öz-Değer ve Kendilik Algısı: Kusurluluk ve toplumsal izolasyon şemaları, kişinin kendini yetersiz yahut dışlanmış hissetmesine sebep olabilir.
Erken devir ahenk bozucu şemalar, yetişkinlikte üç temel biçimde kendini gösterebilir: teslim, kaçınma yahut çok telafi. Birey, çocuklukta geliştirdiği şemaya uygun halde hareket eder ve onu doğrulayan bireyler ve ortamları hayatına çeker. Örneğin, terk edilme şeması olan bir kişi, duygusal olarak uzak yahut bağlanma sorunu yaşayan beşerlerle bağlantı kurarak çocukluk travmasını tekrar edebilir.
Bazı bireyler ise şemalarından kaçınma stratejisi geliştirerek, tetikleyici durumlarla yüzleşmekten kaçınır. Örneğin, kusurluluk ve utanç şeması olan bir kişi, eleştirilme dehşetiyle insan bağlarından uzak durabilir. Başka bir savunma düzeneği ise çok telafidir. Bu durumda birey, şemaya büsbütün zıt bir tavır sergileyerek onun tesirlerini azaltmaya çalışır. Yetersizlik ve başarısızlık şeması olan bir birey, çok hırslı olup mükemmeliyetçilik geliştirebilir, fakat bu da tükenmişlik sendromuna yol açabilir. Araştırmalar, erken devir şemaların psikopatolojiyle direkt alakalı olduğunu göstermektedir. Kusurluluk, başarısızlık ve duygusal mahrumluk şemaları depresyonla bağlıyken, terk edilme ve yüksek standartlar şemalarının korkuyu artırdığı gözlemlenmiştir. Duygusal mahrumluk ve dayanıksızlık şemalarının unsur bağımlılığı riskini artırdığı; terk edilme ve kuşkuculuk/istismar şemalarının ise inançlı bağlanma geliştirmeyi zorlaştırdığı bilinmektedir.
Şema Terapi, bireyin çocuklukta edindiği ahenk bozucu şemaları fark etmesini ve bunları değiştirmesini gayeler. Birinci kademede bireyin hangi şemalara sahip olduğunu fark etmesi sağlanır. Daha sonra bilişsel tekrar yapılandırma teknikleriyle, bireyin şemalarıyla ilgili olumsuz inançları sorgulanır ve yerine daha sağlıklı fikir kalıpları getirilir. Duygusal odaklı tekniklerden biri olan güdümlü imgeleme (Imagery Rescripting), bireyin çocukluk travmalarına geri dönerek alternatif düzgünleştirici senaryolar oluşturmasına yardımcı olur. Bunun yanı sıra davranışsal müdahalelerle, bireyin otomatik olarak sergilediği kaçınma ya da çok telafi davranışları değiştirilerek daha sağlıklı reaksiyonlar geliştirmesi sağlanır. Erken periyot ahenk bozucu şemalar, bireyin yetişkinlikteki niyet, his ve davranışlarını büyük ölçüde etkileyebilir. Bu şemaların farkına varmak ve şuurlu bir formda tekrar yapılandırmak, daha sağlıklı bağlar ve daha istikrarlı bir ruh hali geliştirmek için kritik bir adımdır. Şema Terapi, bu süreçte bireye rehberlik edebilecek etkili bir yöntemdir.
