ÇOCUĞA HUDUT ÇİZMEDE TESİRLİ YAKLAŞIMLAR
Çocuk yetiştirme sürecinde hudut çizme, bireyin hem duygusal hem de toplumsal gelişimini direkt etkileyen temel bir ögedir. Gelişim psikolojisi alanındaki araştırmalar, çocukların sağlıklı bir benlik algısı geliştirebilmesi ve çevreyi inançlı bir formda keşfedebilmesi için öngörülebilir ve dengeli sonlara muhtaçlık duyduğunu göstermektedir. Doğan Cüceloğlu da çocukluk devrinde kurulan alakaların ve hudutların, bireyin yetişkinlikteki davranış örüntülerini şekillendirdiğini vurgular.
Sınır koyma, birden fazla vakit yanlış biçimde otorite kurma ya da çocuğu kısıtlama olarak algılanmaktadır. Halbuki bilimsel açıdan hudutlar, çocuğun davranışlarını düzenleyen dışsal bir çerçeve oluşturarak vakitle içsel kontrol geliştirmesine yardımcı olur. Bu nedenle sonlar, bir baskı ögesi değil; gelişimsel bir gereksinimdir.
SINIRLAR NEDEN GEREKLİDİR?
– İtimat: Çocuklar, sonlar sayesinde dünyanın öngörülebilir ve inançlı bir yer olduğunu öğrenir. Bütün çocuklar anne babanın hudut çizmesine gereksinim duyar. Kurallar olmayan ya da kuralların daima değiştiği konutlarda büyüyen çocukların telaş seviyeleri daha fazla olabilir. İlgilerinde hudutları oluşturamamak bireyin korku seviyesini arttırıyor olabilir.
-İlişkiler: Ebeveynin hudut koymakta zorlandığı durumlarda çocuk, davranışlarını düzenleyecek bir referans noktası bulamaz. Bu durum, çocuğun sonları daima test etmesine ve münasebetlerde zorlanmasına neden olur.
– Kimlik oluşumu: Hudut çizemeyen anne baba, hudut çizemeyen çocuk demektir. Hudutları çizilmemiş çocuk , hudutlarını çizemeyen bir yetişkin olabilir. Bu durum ya kendi alanına girilmesine müsaade vermesine ya da diğerinin alanına grime konusunda hudutları çizememesine yol açıyor olabilir.
– Neden-sonuç bağı kurması: Hangi davranışın hangi sonuçları oluşturduğunu keşfeden çocuk(kötü kelamlar kullarsam ….olur, ödevimi yapmazsam ….. olur gibi) büyüdüğünde yetişkin birey olmanın getirdiği sorumlulukları omuzlamakta nispeten daha başarılı olur.
SINIR SINIRLAMA DEĞİLDİR
Sınır koymak, çocuğun özgürlüğünü kısıtlamak değildir. Bilakis, sonlar çocuğa inançlı bir hareket alanı sunar. Hudut koymak empati anlayış ve işbirliği ile olur; Sınırlama ise güç, denetim ve ceza ile olur.
ÇOCUĞA HUDUT KOYMADA ÜÇ TEMEL YAKLAŞIM
Sınırların bu kadar gerekli olması, ebeynlerin aklına “çocuğuma daha kolay nasıl hudut çizerim?” sorunusu getirmektedir.
1. Rutinler (Günlük Yapı Oluşturma)
Rutinler, çocuk için görünmez ancak güçlü sonlardır. Rutin sayesinde çocuk hem alışkanlık edinmiş olur hem de inançta hisseder. Rutinler oburlarının rutinlerinden yola çıkarak değil ailenin ve çocuğun gereksinimlerinden yola çıkarak işbirliği içerisinde oluşturulmalıdır. Örneğin; uyku öncesi rutini, yemekten evvel el yıkama rutini, sabah kahvaltı öncesi yatak toplama üzere 1-2 kolay rutin ile başlanmalıdır. Ve vakitle muhtaçlık hissettikçe çocuğun kapasitesi ve ferdi muhtaçlıkları dikkate alınarak birer birer arttırılabilir.
2. Dengeli Davranışlar (Anne-Baba Tutumu)
Anne ve babanın birebir duruma emsal yansılar vermesi, hudutların netleşmesini sağlar. Tutarlılık, inanç hissinin temelidir. Şayet mümkün ise anne baba kurallar ve hudutlar konusunda hemfikir olmalıdır. Şayet anne babanın çocuk yetiştirme konusunda hemfikir olmadığı bir durum sözkonusu ise tutarlıymış üzere davranılmamalıdır. Çocuğun gelişim seviyesine uygun bir lisanla (örn;“annen ile bu hususta tıpkı fikirde değiliz,annen bunun senin için daha uygunolacağını düşünüyor, bu hususta onun kurallarına uyacağız” üzere ) bu durum kısaca açıklanmalıdır. Bu halde hudutlar konulmuş birebir vakitte insanların birebir fikirde olmayabilecekleri ancak bu durumlarda bile anlaşabilmemenin mümkün olduğu iletisi çocuğa verilmiş olacaktır.
3. Kurallar (Net ve Prensiplere Dayalı Çerçeve)
Kurallar belirlenirken şu bahislere dikkat edilmelidir;
Kurallar herkes açısından mantıklı olmalıdır ve çocuğun yaşına, gelişimine uygun olmalıdır. Konutta bir kural var ise bu herkes için geçerli olmalıdır. Çocuklar ortasındaki yaş ile ilgili farklardan ötürü kurallar farklılaşıyorsa bu çocuğa açıklanmalıdır. Çocukların yaşları ilerledikçe revize edilmelidir. Son olarak kuralların güçlü prensiplere dayalı olması hem anne ve babanın hem de çocuğun kurala uyma konusunda kararlılığını arttırır. Örneğin bebeğin prize dokunmaması konusunda güvenlik üzere güçlü bir prensip sözkonusudur ve bu hudut konulması konusunu gerekli kılar. Bunun üzere şayet çocuğa bir hudut çiziliyorsa bu hududun münasebeti oluşturulmalı ve gerekliliğine öncelikle anne- baba inanmalıdır. Güçlü pahalar güçlü sonlar demektir.
Sınır koyma konusu ebeveynlerin en zorlandığı hususlardandır. Çocuklar için hudut çizmeye şayet bu üç yaklaşım uygulanarak başlanır ise bu husus aileler için büyük bir yük olmaktan çıkar ve meskenin atmosteri haline gelmesi kolaylaşır. Çocuklar için hudutların çizilmesine yumuşak bir geçiş yapılmasını sağlar ve bu ebeynler için sancısız bir süreç olur. Hudut koyarken “Hayır” karşılığına verilen ÖFKE yansısı olağan bir histir. Sağlıklı hudut çizmede öncelikle çocuk dinlenir, anlaşılır,çocuğun öfke hissine hürmet duyulur, gereksinimi karşılanır ve hudut korunmaya devam edilir. Hudut çizmek deyince akla gelen birinci söz olan “HAYIR” ın çok fazla ve dikkatsiz kullanılması, bu sözün bir kısıtlama sözü haline gelmesine sebep olabilir. Öfke gerekli bir his olsa dahi fazla kısıtlanan çocuğın genel his durumu “ÖFKELİ” haline gelebilir ve süreç bir çıkmaza girebilir.
Sonuç olarak, tesirli hudut koyma; yasaklar koymak değil, mana kurmaktır. Rutinlerle yapı oluşturmak, tutarlılıkla inanç vermek ve paha temelli kurallarla çerçeve çizmek; çocuğun hem özgür hem de sorumluluk sahibi bir birey olarak gelişmesini sağlar.
PINAR ATAN BALCIOĞLU
RUHSAL DANIŞMAN
