Üzgün olduğumuzda canımız hiçbir şey istemez, midemiz bulabilir ya da tam tersiz iştahımız açılır. Ya da gerilimli İnsanların sık sık kabız olduğunu, tuvaletten çıkamadıklarını pek çok defa duymuşsunuzdur. İşte insan yaşadığı olaylar sonrasında bir tabir formu arıyor, yetişkinler çoğunlukla bunu yapmanın bir yolunu bulabiliyor. Lakin çocuklar için bu şimdi çok güç. Bunu anlamak ve kolaylaştırmak biz yetişkinlerin elinde. Buyüzden uyku sorunlarının gerisinde da bu güç hisleri, yaşantıların, ya da gereksinimleri analamaya çalışıyoruz. Çocuğunz neye alarm veriyor? Bunu anlayıp buna müdahale etmek her açıdan işimizi kolaylaştıracaktır. Uyku bebeğin temel ve değerli gereksinimlerinden biridir. Şayet bebeğe muhtaçlığı olan uyku alanı sağlanamaz ve zayıf anne-bebek bağı, yetersiz uyku hijyeni üzere problemler nedeniyle sağlıklı bir uyku sistemi geliştirilemez ise, ilerleyen yaşlarda uyku sekteye uğramaya başlayarak uyku sorunlarına taban hazırlanmış olur. Çocuğun uykuya dalma ya da gece uykusunu sürdürmede sorun yaşaması ile birlikte disomni denilen sorun baş göstererek bölünmüş gece uykusu ya da gündüz uyku hali görülmeye başlanır. Uyku tıkayıcı apne, narkolepsi, yetersiz uyku sendromu ve yetersiz uyku hijyeni disomniye örnek gösterilebilir (Meltzer ve Mindell, 2006) Kısmi ya da büsbütün gözlemlenebilen uyku tıkayıcı apne, gece horlamalarıyla birlikte gündüz uyku hali ve yorgunluğa neden olurken, narkolepside gündüz denetim edilemeyen uyku atakları yaşanır. Narkolepsi ile birlikte katapleksi görülme mümkünlüğü da bulunur. Yetersiz uyku sendromunda ise çocuk, uyuması gereken mühletten daha az uyuması nedeniyle gün içerisinde yorgun, bitkin hissetmesine sebep olur ve performansının düşmesine neden olur (Shakankiry, 2011a). Sık görülen bir öteki uyku sorunu ise parasomnidir. Parasomni fizyolojik olay ya da davranışlar ile birlikte uykunun bölünmesi ve bu bölünmenin kısmi ya da büsbütün olmasıyla yaşanır. Derin uykudan ani uyanma ile birlikte dezorganize davranışların, konuşmaların yaşanması ve sonraki gün bunların hatırlanmaması, uyurgezerlik, kâbuslar, uyku terörü, bruksizm (diş gıcırdatma) ve uyku felci parasomni hastalıkları içerisinde yer alır (Shakankiry, 2011b; Adair ve Bauchner, 1993). Pekala ne gözlemlersek çocuğumuz uyku sorunu olabilir diyebiliriz? Son vakitlerde uykuya dalması çok güç oluyorsa Bununla birlikte yatakları ayırmanıza karşın sık sık sizinle yatmak istiyorsa Ağlayarak uyumak yahut ağlayarak uyanmak Kaygı uyandıran kabuslar hatırlaması bundan ötürü uyumak istememesi Uyku öncesi kalp çarpıntısı, mide bulantısı, kas gerginliği, terleme üzere fizyolojik semptomların olması Ağlayarak uyanmak, uyandığında dönük bakışalrın olması, bağlantı kurmaması ve devamında yaşanan olayları hatırlamaması Ani bağırarak uyanma, devamında sakinleşememe Uykunun yetersiz kalması, verimli uyuyamama, sabahları yorgun uyanma Uyku nasıl olmalı? Her şeyden evvel her çocuğun muhtaçlığı ve nizamı kendi içinde değişebilir. Lakin Çocuğun hayatında bir rutin olması, bir süreklilik olması çocuğu hem fizikî olarak hem duygusal olarak rahatlatır, alışkanlık kazanması, uyku ritmini oluşturmasına yardımcı olur. Bu yüzden Büyüme ve gelişime pek çok yararı olan melatonin hormonu dediğimiz hormon 21.00-22.00’da salgılanmaya başlar. Bundan ötürü bu saatler aralığında uyumuş olması yarar sağayacaktır. Bununla birlikte uyku öncesi rutinlerin olması da uykuyu geçişi daha sağlıklı kılacaktır. Pijamaları giyme, diş fırçalama, masal okuma, ufak öpücük oyunu üzere her gün uyumadan evvel yapılan rutinler işinizi kolaylaştırabilir. Uyku evrelerine ek olarak, uyku-uyanıklık döngülerini oluşturan ve sirkadiyen ultradiyen olarak isimlendirilen iki biyoritmik döngü vardır. Sirkadiyen döngü 24 saatlik uyku-uyanıklık döngüsünü oluştururken, ultradiyen döngü 24 saatten daha kısa sürer (Anders, 2010a). Bu döngülerin sıklığı yaşa bağlı olarak değişmekle birlikte, vakit içerisinde bedenin biyolojik saati, çevresel ve içsel değişkenlere (ışık/karanlık, gürültü, sıcaklık, çalışma saatleri, yeme döngüleri, açlık, hormon salınımı, vb.) bağlı olarak değişim göstererek 24 saatlik döngüye adapte olur (Anders ve Taylor, 1994a). Uyku hijyenine sadık kalmak uyuku randımanını epeyce tesirler. Erken devirde uyku hijyeninin sağlanmamasına bağlı olarak bebeğin uyku mühleti ve kalitesi düşebilir. Uyku hijyeninden kasıt ısı, ışık, ses üzere etmenlerin düzenlenmesidir. Odanın ne çok sıcak ne çok soğuk, çocuğun uyuyabileceği sıcaklıkta olması gerekir. Tıpkı halde karanlık bir ortamın olması vücudun uykuya geçtiğini anlamasına bu sebeple hormonların salgılanmasına yararı olduğu bilinmektedir. Bunlarla birlikte uyku öncesi yemek ya da atıştırmalık tüketmek sindirim sisteminin çalışmasına neden olur bu da uykuya geçişi zorlaştırır. Tabi şekerli yiyecekler tüketilmesi güç orataya çıkaracağı için çocuklar uykuya direnç gösterebilir. Bu hem sindirim meselelerine yol açabilir hem de tuvalet muhtaçlığı doğurabilir. Bu da farklı sorular yaşamamıza neden olabilir. Bu yüzden en sağlıklısı uyku saatinden 1-1,5 saat evvel yemenin ve içmenin kesilmesidir. İlla bir şeyler tüketilmesi gerekiyorsa, hafif şeyler tüketilebilir. Bir başka faktör de ekran maruziyeti. Uyumadan evvel düşündüğümüz, gördüğümüz tahminen yaşadığımız şeyler uykuya daldıktan sonra fark etmesek de zihnimizde tekrar eder bu yüzden ekranın da en az 1 saat öncesinde kesilmiş olması kıymet arz eder. Bunu yerine çocuklarınızla sevgi sözcükleri paylaştığınız, onu rahatlattığınız, öpücüklere boğduğınuz bir rutinden sonra uykuya dalması çocuğun yalnızca uyku kalitesini değil hayat kalitesini de artırır. Tabi bazen kaygı, dehşetler ya da hâlihazırda yaşanan yahut daha öncesinde yaşanmış olumsuz olayların tesiri de olabiliyor. Bu durumlar durumu daha karmaşık hale getirebilir. O halde sorunun köküne müdahale etmek gerekir. Çocuğunuza telaşlarını, endişelerini fark etmek, bu hisleri tabir etmesini sağlamak, daha sonra bunlarla nasıl başa çıkabileceğini öğretmeniz ya da farkı marifetler kazandırmanız gerekebilir. Tabi duygusal olarak bu manada sorun yaşanıyor bunu çözümlemek vakit alabilir. Bahsedilen uyku hijyeni sağlandığında, fizikî bir sorun olmadığında, ebeveyn-çocuk bağı geliştirildiğinde, ebevyn tavrı ve ortam düzenlendiğinde, yaşanan hisler düzenlendiğinde uyku sürecinde yaşadığınız sorunlar hala devam ediyorsa bu noktada çocuğunuz terapi sürecinden geçmesi gerekebilir. Ebeveynlere teklifler 1- Müşahede: birinci adımımız sorunun ne olduğunu belirlemek olmalı. Sorun ne vakit ortaya çıktı, daima bu türlü miydi, ne sıklıkla devam ediyor,, son vakitlerde yaşanan bir şey oldu mu, meskende bir değişiklik oldu mu? üzere sorularla sorunu tahlil etmek gerekir. Bu bir semptom mu, eşlik eden diğer bir sorun var mı, sorunun kaynağı ve eşlikçiler neler? Bu tahlil bize bu soruların yanıtını verecektir. Bunu anlayabilmek için çocuğunuzun uyku tertibin rakibini tutun. Haftalık uyku uyanıklık sistemin belirleyen bir tablo hazırlayabilirsiniz. Bu tablolar sorunu tahlil etmenizi kolaylaştırır. 2- Çocuk hekiminize görünmeniz fizyolojik tesirlerin olup olmadığını anlamanıza yardımcı olacaktır. Örneğin bazen teneffüs yolunda sorun yaşayan çocuklar uykuyu sürdürmekte şiddetli çeker. Bazen kullanılan ilaçların yan tesiri olabilir. Bu fizikî sorunlar giderildiğinde uykuyla ilgili sorunlar de ortadan kalkabilmektedir. 3- Çocuğunuz günlük hayat aktivitesini gözlemleyin. Mesken, aile bağlantıları,okul, arkadaş bağlantıları, günlük gerilim düzeyi, annenin gerilimi, anne çocuk bağlantısı, kardeş doğumu, okula ahenk, yeniliklere ahenk. Buna emsal ruhsal etmenlerin tesiri olup olmadığını gözlemleyin. Şayet yaşanan değişikliklere, ya da olaylara adapte olmaktan kaynaklı bir sorun yaşanıyorsa bunlara uygun müdahale yapılması gerekir. 4- Dert, mutsuzluk üzere hislerin yol açtığı bir huzursuzluk olup olmadığından emin olun. Şayet böyleyse korku durumları geçiciyse çocuğunuzu rahatlatmaya odaklanın. Ancak kronik ve daima bir korku hakimse bu çoğunlukla terapist yardımına ihtyiyaç duyulan bir bahistir. En yakın danışmanlık merkezinden yardım alın. Yardım alana kadar onu kaygılandıran ve korkutan durumları sizinle paylaşmasını isteyin. Ona dayanak olacağınıza, yanında olduğunuza dair inanç verin. 5- Onu rahatsız eden düşler hangi temalarını görüyorsunuz. Çocuğu rahatsız eden yeni yahut geçmişteki gerilimli olayları değerlendirin. 6- Ebeveyn tavırlarınızda düzenlemeye gidin. İnançta hissettiği, bağın ve yakınlığın hissedildiği aktivitelere vakit ayırın. 7- Mesken içerisinde günncel bir gerilim faktörünü varsa örneğin anne baba ortasındaki çatışma her ne kadar anlamadığını düşünseniz de çocuklar bakımverenin hislerini ayna nöronları sayesinde hisseder ve huzursuz olur. Bu yüzden bakımverenin hislerini düzenlemesi, konut ilerisindeki huzursuzluığun minimize edilmesi gerekebilir. 8- Son vakitlerde çok fazla fizyolojik belirti gözlemliyorsanız bu korkudan, endişeden kaynaklanıyor olabilir. Bedeninin gevşemeye ve rahatlamaya gereksinimi olabilir. Bu stil durumlarda hisleri söz etmek, yapılan bilişsel kusurları konuşmak, belirsizliklerin gidermek ve geveşeme idmanları yapılması güzel gelecektir. 9- Bahsedilen uyku hijyeni kurallarına ihtimam gösterin, çocuğunuza sağlıklı bir uyku ortamı oluşturun. 10- Uyku öncesi rutinler oluşturun ve devam ettirin. 11- Çocuğunuzun yatağa olumlu hislerle gitmesine yardımcı olun. 12- Tüketilen yiyeceklere düzenleme getirin. Kafein içerebileccek ya da şekerli yiyeceklerden uzak durun. 13- Odada yalnız kalmak ile ilgili endişeleri değerlendirin. Buna uygun aktivite, aktiflik yahut kitaplar bulabilrisiniz. 14- Şayet babakımverenle münasebette sorunlar varsa bazen çocuklar uyku konusunda direnç gösterebiliyor . Bu noktada tavırlarınızı gözden geçirin. 15- Çocuğunuza dert ve endişeleri başa çıkabileceği teknikler öğretin. (Bu etkinlikler pek çok websitesinde, kitaplarda bulunmaktadır.) 16- Bütün bu kademeleri gerçekleştirdiğiniz halde uykuyla iglili hala sorun yaşıyorsanız çözümlenmesini gereken diğer şeyler olabilir. Bu yüzden geç kalmadan terapi sürecine başvurabilirsiniz. Kaynak Anders, T. ve Taylor, T. (1994). Babies and their Sleep Environment. Children’s Environments. 11(2), 123-134. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2020. Erişim adresi: www.jstor.org/stable/41514920 Anders, T. F. (2010). Organization and Development of Sleep in Early Life. In: Tremblay RE, Boivin M, Peters RDeV, eds. Petit D, topic ed. Encyclopedia on Early Childhood Development [online]. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2020. https://www.child-encyclopedia.com/sleeping-behaviour/accordingexperts/organization-and-development-sleep-early-life Anders, T. ve Taylor, T. (1994). Babies and their Sleep Environment. Children’s Environments. 11(2), 123-134. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2020. Erişim adresi: www.jstor.org/stable/41514920 El Shakankiry H. M. (2011). Sleep physiology and sleep disorders in childhood. Nature and science of sleep. 3, 101–114. https://doi.org/10.2147/NSS.S22839 Meltzer, L. J. ve Mindell, J. A. (2006). Sleep and sleep disorders in children and adolescents. Psychiatric Clinics. 29(4): 1059-1076. Ongsama,A. Peterson L. Mclnnis W. ve Bruce T. (2017) Çocuk Psikoterapist Tedavi Planlayıcısı (Çev. A. Yıldırım). Ankara: Nobel Yayıncılık. Yılmaz,N.(2021) 12-36 Ay Çocuklardaki Uyku Meseleleri ve Annelerin Ahenk Bozucu Şemaları Ortasındaki Münasebet (Yüksek Lisans Tezi). Yök Tez