Okul ya da üniversite yıllarını düşün. Bilgilerinin ne kadarını metinlerden edindin? Kaç kitap okudun? Hatta şu anda bu blogu okurken bile metni zorlanmadan anlayabiliyorsun. Bütün bunları yapabilmek için beynin ağır bir biçimde çalışıyor. Okuduğun her cümlede sözleri ve lisan bilgisini işliyorsun. Ayrıyeten kendi ön bilgilerinle ve metnin evvelki kısımlarıyla ilişkiler kurarak cümleleri anlamlandırıyorsun. Üstelik bunların hepsini saniyeler içinde yapıyorsun. Düşündüğünde, bu süreçlerin birebir anda (ya da neredeyse birebir anda) gerçekleşmesi inanılmaz bir muvaffakiyettir. Her yeni bilgi, metnin yanlışsız ve dengeli bir zihinsel temsiline (yani metnin zihinsel modeline) yerleştirilir. Yani okuma epeyce karmaşık bir iştir.

Eleştirel beyin

Ancak bu zihinsel model, okuduğun her şeye körü körüne uyarlanamaz. Kusursuz bir dünyada, okuduğun her şey %100 hakikat olurdu ancak gerçekte durum bu türlü değildir. Metinler birçok açıdan büsbütün hakikat olmayabilir. Kusurlar içerebilir, hatta kasıtlı palavralar barındırabilir; çelişkili bilgiler içerebilir ya da birebir mevzuda öteki metinlerle çelişebilir. Hafızamızın yanlış bilgilerle dolmasını önlemek için yeni bilgileri zihinsel modele yerleştirmeden evvel denetim etmek değerlidir. İşte bu yeni bilgileri zihinsel modele entegre etmeden evvel yapılan denetim sürecine “doğrulama” (validation) denir.

Bildiklerin vs. Okudukların

Zihinsel temsiller, okurun ön bilgileri ve metnin evvelki kısımlarındaki bilgiler üzere çeşitli kaynaklarla doğrulanır. Örneğin “Fil uçar” cümlesini ele alalım. Bu cümleyi okuduğunda muhtemelen kafanda alarm çalar, zira filler uçamaz. Lakin tıpkı cümleyi sirk fili Dumbo hakkındaki bir öyküde okursan sorun olmaz. Yani bir metni anlayabilmek için okurlar hem kendi ön bilgilerini hem de metnin evvelki kısımlarını kullanarak yeni bilgilerin bunlarla uyumlu olup olmadığını denetim eder.

Metinlerden öğrenmek

Bir bilgi başarılı formda doğrulandıktan sonra, okurun zihinsel modeline entegre edilir ve sonunda uzun müddetli belleğe kaydedilir. Hasebiyle doğrulama süreci, insanların yalnızca nasıl okuduklarında değil, tıpkı vakitte metinlerden nasıl öğrendiklerinde de rol oynar. Okuduğun şeyler ile esasen bildiklerin birlikte, metinden neyi ve nasıl öğrendiğini ve alımı nasıl genişletip uyarladığını belirler. Elbette tüm bu süreçler göz açıp kapayıncaya kadar gerçekleşir ve beşerler çoklukla bunlar üzerine pek düşünmez. Fakat bu süreçlerin araştırılması, yalnızca insanların nasıl okuduklarını değil, birebir vakitte yanlış bilgilerle nasıl baş ettiklerini ve beynin zihinsel modelimizi (dolayısıyla belleğimizi) bu tıp bilgilerden nasıl koruduğunu anlamamıza yardımcı olur.

İşte bu yüzden beynin, okuduğun her şeyi hatırlamamanı sağlar. Ve internette artan dezenformasyon ve geçersiz haberleri düşündüğümüzde, bu aslında hayli düzgün bir şeydir.

Kaynakça: https://www.leidenpsychologyblog.nl/articles/why-you-dont-remember-everything-you-read

Türkçeye Çeviren – Düzenleyen: Fatih Özmez