TAKINTILARDAN KURTULMANIN YOLLARI

Bilimsel ismiyle Obsesif Kompulsif Bozukluk, danışanlar tarafından tabir ediliş hali “takıntı” “vesvese” “zorlantı”. OKB ile yaşamak birçok insan için zorlayıcı ve kurtulmak için çokça motivasyona gereksinim duydukları bir süreç. Bu sebeple bu yazıyı okumadan evvel motive olabilmeniz için bu fikir ve davranışların sizin hayatınızı nasıl etkilediğini birkaç dakika düşünün… Olumsuz taraflarına bir bakın… Bu takıntılarınızın olmadığı bir hayat düşünseydiniz nasıl olurdu? Hayatınızda neler değişirdi? Getirdiği olumsuzluğun ve çok düşünmenin yahut davranışlara ayırdığınız vakti yahut enerjiyi neye verirdiniz ve nasıl olurdu?

Takıntılar obsesyon ve kompulsiyondan oluşur. Obsesyon zihinde takıntı dediğimiz bizi rahatsız eden fikir, dürtü ve imgelerin ismidir. Kompulsiyon da bu obsesyonun yol açabileceklerinden duyduğumuz rahatsızlık sebebiyle ya da bir sebebi olmaksızın yalnızca getirdiği huzursuzluğu gidermek için yaptığımız davranışlardır. Takıntılarınız yalnızca zihinde ve davranış göstermediğiniz bir noktada olabilir. Ama birçok vakit bu fark edilmeyebiliyor.

Takıntılar, her beşerde farklı bir biçimde bulunabilmektedir. Genel bir kriterleri olsa da görünüş biçimi her beşerde farklıdır. Lakin genel kategoride takıntı denilebilmesi için DSM-5te yer alan şu kriterlere sahip olması gerekir:

DSM-5 (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı, 5. Baskı) kriterlerine nazaran Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) tanısı için aşağıdaki ölçütlerin karşılanması gerekir:

A. Obsesyonların, Kompulsiyonların ya da Her İkisinin Varlığı

Obsesyonlar aşağıdakilerle tanımlanır (1 ve 2):

1. Bozukluğun muhakkak evrelerinde yineleyici ve daima fikirler, dürtüler ya da imgeler; bunlar, istenmeden gelir, telaş ya da meşakkat yaratır ve birden fazla kişi bunları anlamsız ya da yersiz bulur (egosintonik değildir).
2. Kişi, bu fikirleri, dürtüleri ya da imgeleri görmezden gelmeye, baskılamaya çalışır ya da diğer bir fikir yahut hareketle (yani bir kompulsiyon gerçekleştirerek) bunları etkisizleştirmeye çalışır.

Kompulsiyonlar aşağıdakilerle tanımlanır (1 ve 2):

1. Kişinin, obsesyona reaksiyon olarak yapmaktan kendini alıkoyamadığı yineleyici davranışlar (el yıkama, düzenleme, denetleme) ya da zihinsel aksiyonlar (dua etme, sayı sayma, sözcükleri sessizce yineleme).
2. Davranışlar ya da zihinsel hareketler, korkuyu ya da düşünceyi önlemeyi yahut azaltmayı ya da korkulan bir olay ya da durumdan korunmayı maksatlar; fakat bu davranışlar ya da zihinsel aksiyonlar, gerçekçi bir biçimde ilişkili oldukları durumlarla orantılı değildir ya da açıkça çoktur.

B. Vakit, Güç ve Fonksiyonellik Kaybı

Obsesyonlar ya da kompulsiyonlar vakit alıcıdır (günde 1 saatten fazla vakit harcatır) ya da klinik açıdan besbelli bir kasvete yahut toplumsal, işle ilgili ya da öteki değerli fonksiyonellik alanlarında bozulmaya neden olur.

C. Öbür Nedenlerin Dışlanması

Obsesif-kompulsif belirtiler, bir hususun (kötüye kullanılan bir ilaç, bir tedavi ilacı) ya da öbür bir sıhhat durumunun fizyolojik tesirlerine bağlanamaz.

D. Öteki Bir Bozuklukla Açıklanamama

Bu bozukluk, öteki bir ruhsal bozukluğun belirtileri ile daha güzel açıklanamaz (örneğin; yaygın anksiyete bozukluğu, vücut algısı bozukluğu, biriktiricilik bozukluğu, trikotillomani, deri yolma bozukluğu vb.).

Belirtilmesi Gereken Durumlar (Spesifikleyiciler)

Tanı konulurken aşağıdakiler de belirtilmelidir:

• İçgörü Seviyesi:
  • İyi ya da yerinde içgörü (OKB inançlarının katiyetle ya da büyük olasılıkla yanlışsız olmadığını kabul eder).
  • Zayıf içgörü (OKB inançlarının büyük olasılıkla hakikat olabileceğini düşünür).
  • İçgörü yokluğu/sanrılı (OKB inançlarının yanlışsız olduğuna muhakkak inanır).
• Tikle İlgili: Kişinin hayat uzunluğu yahut o anki teşhisinde tik bozukluğu hikayesi varsa belirtilir.

Tablo: Bu takıntılı fikirlerle ne yapacağım? Kitabından

Tabloya baktığınızda göreceğiniz üzere obsesyon (yani zihne zorlayıcı biçimde gelen düşünceler) çeşitli biçimde olabilmekte lakin en çok görülen dini, cinsel, felsefi, saldırganca fikir, dürtü, manzara. Bunlar genel itibariyle kişinin bedellerine yahut kimliğine ters şeylerdir. Yani aslında kişinin ehemmiyet verdiği temadadır. Mesela ateist biri Allah’a küfretme kanısı geldiği için 3 defa tövbe demesi gerektiğine dair bir takıntı geliştirmez.

İkinci kısma baktığımızda var olan bu fikir, manzara yahut imgelerin fark edilmesi ve önemsenmesidir. Burada da tabi ki kişinin kıymetlerine alışılmamış olduğu için bu kanıyı fark ettiği an bunu bir tehdit olarak görür ve o kanıya verdiği kıymet sebebiyle sık sık kuşkuya düşer. Bunun verdiği eza yahut olabileceklerden korktuğu için de birtakım davranışlar yapar. Bu da üçüncü kısma giriyor.

Üçüncü kısımda bu obsesyonla baş etme marifetleri yer alıyor. Birinci olarak dışarıdan fark edilmesi güç olan ama kullanan için gerçekte çok zorlayıcı saatlerini, günlerini alan ve uykularını kaçıran bir durum. Kanıdan kaçmaya çalışma, bastırma, yokmuş üzere davranma ya da çok üzerinde durma, tahlil etme üzere usuller. Bazen hatırlamaya çalışma, zihnindeki boşlukları doldurma, kendine kızma üzere baş etme stratejileri de görülebilir. Davranışsal olarak baktığımızda bunlar dışarıdan bariz olarak görülebilir ritüellerdir. Yansılardan uzak durma o kanıyı tetikleyebilecek şeylerden kaçınmadır. Tetikleyebilecek rastgele bir şeye bakmaktan kaçınma bile olabilir. Somut/araştırma ise kendini rahatlatmak için daima denetim etmeye çalışmaktır. Bu belirli ritüeller halinde de olabilir. Mesela 3 kez denetim etmek, birebir formda hakikat formda yapmaya çalışmak olabilir. İnanca sığınma ise kendinden ve yaptığından emin olmaya çalışmaktır. Birine tekrar tekrar sorma, ya da sesli bir biçimde tekrar tekrar söyleme, duayı tekrar tekrar okumak, emin olmak için kapıyı, ocağı, ütüyü tekrar tekrar denetim etme üzere görülebilir. Bunlara ek olarak zorlantılı telafi davranışlar olabilir. Örneğin saldırganlıkla ilgili takıntılı niyetleri olan birinin o niyetler geldiğinde yardımsever olmakla ilgili davranışlarda bulunması üzere.

Bu kısımda baş etme metotlarını okuduğunuzda kendinizden bir şeyler bulmuş olabilirsiniz. Ya da tam olarak kategorize etmeseniz de sizin de o kanılar geldiğinde bilişsel ve davranış olarak kullandığınız stratejiler size uzun vakittir işe yaramıyor, âlâ gelmiyor yahut bu kanıları azaltmaktan çok çoğaltıyorsa bunlar birer fonksiyonsuz baş etme yöntemlerinizdir. Artık bu fonksiyonsuz, işe yaramayan ve gücünüzün birçoklarını çalan baş etme prosedürlerinden kurtulma vaktiniz gelmiş demektir.

Tablo: Bu takıntılı niyetlerle ne yapacağım? Kitabından

Bu tabloda da göreceğiniz üzere gelen niyete çok kıymet verilmesi ve bir tehdit olarak algılanması sonrasında bu kanıya verdiğimiz mana sonrasında o fikrin gerçekleşeceğini ya da gerçek olabileceğini düşünme, o kanıyı denetim etmek isteme, o düşücenin getirdiği ve getirebileceklerine dar çok değer verme ve bunun sonucunda da bir grup davranışsal stratejiler kullanmak. Bu noktada kısa vadeli bir rahatlama olsa dahi bu stratejiler fonksiyonsuz olduğu için tekrardan takıntılı fikirlerin gelmesine hatta bunun daha da ağır olmasına sebebiyet verecektir…

Yani aslında tabloda da gördüğünüz üzere kanıyı yok etmek değil, fikre verilen reaksiyon değişirse o döngüye girilmeyecektir.

Peki başlığımızda da olduğu üzere geldik “TAKINTILARDAN KURTULMANIN YOLLARI” na:

1. İlk olarak takıntılar şahısları çok zorlar, saçma olsa bile yapıyor olmanızın sebebi de budur. Bu fonksiyonsuz stratejiler artık otomatik hale geldiği, hatta farkında bile olunmayan durumlar kelam konusu olabildiği için bir uzman takviyesi yükünüzü oldukça ölçüde azaltacaktır. Değişim motivasyonunuzu korumanıza da yardımcı olacaktır.

1. Bunun bir rahatsızlık olduğunu ve birçok bireyde görüldüğünü ve sürecin sancılı olabileceğini kendinize hatırlatın. Bu niyetler size makus bir insan olduğunuz için gelmiyor. Araştırmalar gün içerisinde sağlıklı bir zihne sahip insanların da birçok hoşlanmadıkları fikir geldiğini ama onların sıhhatsiz baş etme tekniklerini kullanmalarına gerek kalmadan tabiatıyla gittiğini söylüyor.

1. Gerçekten sizde ne olduğunu anlayın. Yani hangi temadaki niyetler rahatsız ediyor ve sonucunda ne olacağını düşünüyorsunuz? Nelerden tetikleniyorsunuz ve hangi baş etme stratejilerini kullanıyorsunuz? Hisleriniz ve bedensel reaksiyonlarınız nedir? Hangi kaçınma stratejilerini kullanıyorsunuz? Bunları tek tek not alın.

1. Düşünme süreçleriyle ilgili nasıl bir yanılgı yaptığını anlamaya çalış…

Düşüncelerle kaynaşık olma:  “Bunu düşünürsem, olma ihtimali artar”

“Bunun aklıma gelmesi yapmış olmakla birebir şey”

“Eğer bunları düşünürsem istemediğim şeyler yapabilirim”

“Aklıma gelen şeyler bir objenin uğursuz, pis, kirli olmasına neden olabilir”

Düşüncelerle ilgilenmediğinizde yol açabilecek tehlikeler

“Kötü bir şey olursa sorumlusu ben olurum”

“Belirsizlik olur, emin olamam ve buna dayanamam”

“Bu fikirleri denetim etmeliyim yoksa denetimden çıkabilir”

Bunların gerçek olmadığını anlamak size çok büyük bir adım attıracak ama bu basamak biraz güçlü o yüzden dayanağa gereksinim duyabilirsiniz. Bu niyetlerin takıntılı kanıları olan insanlarda var olduğunu ve bu noktada döngüde sıkışıp kalmalarına neden olduğunu fark edin.

1. Bu düşünme sürecine girmeden rahatsız olduğunuz temadan bir fikir geldiğinde bunu fark edin ve etiketleyin. “Bu benim takıntılarımın getirdiği bir düşünce” Gelen niyetlere bir mana yükleme. Zihninize bir fikir gelmesi onunla ilgili bir şey yapmanız gerektiği manasına gelmiyor.

1. Kompülsiyonlar yani denetim etme, tekrar etme davranışları kısa müddette rahatsızlığı azaltsa da, uzun vadede döngüyü pekiştirir. Bu nedenle, bu davranışların sistematik olarak azaltılması gerekir.

1. Kompülsiyonu yapmamanın ve fikirlerin getirdiği rahatsızlıkla kalmaya çalışın… huzursuzluk, rahatsızlık bunları deneyimleyebilirsiniz çok olağan.. ama rahatlamak için yaptığın davranışlar sizi yalnızca kısa müddette rahatlatacak ve döngüde daha da çok tutacak bu yüzden o rahatsızlıkla bir müddet kalmak o rahatsızlık birinci başta yükselse de sonrasında düşüş yaşayacaktır.

1. Kaçınma davranışları ve tetikleyicilerle denetimli ve sistematik bir halde maruz kalınması gerekir. Kompulsiyon yapılmadığında, derdin vakitle resen azaldığı öğrenilmesi ve yeni öğrenme süreçleri devreye girmesi gerekir.

Süreci takip etmek, istikrar sağlamak, motivasyonu sürdürebilmek çok kıymetli ama zorlayıcı. Sizin deneyimlediğiniz bir şey olsa da size yeterli gelmeyen noktaları, niyet yanılgılarını, fonksiyonsuz stratejilerini fark etmek ve bunları değiştirmek tek başına OKB üzere bir rahatsızlıkta açıkçası epeyce sıkıntı. Vakit zaman psikiyatrist müşahedesi ve ilaç takviyesi de gerektiren bu durum kesinlikle uzman takviyesi gerektirmektedir. Gerçek bir uzmanla süreci çok daha sancısız hale getirebilirsiniz…

Kaynak ve birebir vakitte teklif: Bu Takıntılı Kanılarla Ne Yapacağım? , Kadir Özdel, Epsilon Yayınevi.