Aterosklerotik kalp ve damar hastalıkları tüm dünyada erken vefatın en değerli sebebidir. Avrupa’da 75 yaş öncesi tüm ölümlerin bayanlarda %42’si, erkeklerde %38’inin nedeni kalp ve damar hastalıklarıdır. Ateroskleroz ekseriyetle birden fazla risk faktörünün bir ortaya gelmesiyle oluşur. Bireylerdeki kalp damar hastalıklarının önlenmesi için bireylerin toplam riski hesaplanmalı ve risk arttıkça daha ağır takip ve tedavi yapılmalıdır.
Koroner arter hastalığına bağlı vefat oranları yalnızca risk faktörlerinde hafif düzelmeyle bile yarı yarıya azaltılabilir. Toplumdaki kalp damar hastalığı riskinin %1 azaltılması 25000 şahısta hastalanmayı önler. Bu oran bir Avrupa ülkesinde yıllık 40 milyon avroluk tasarruf sağlar.
Ailede erken Koroner arter hastalığı hikayesi ve ana kardiyovaskuler risk faktörleri olarak kabul ettiğimiz hipertansiyon, şeker hastalığı, sigara kullanımı ve yüksek kolesterol olan bireylerde sistematik risk değerlendirmesi gerekir.
Ailede erken koroner arter hastalığı hikayesinden kastedilen birinci derecede erkek yakınlarda 55 yaşından evvel ve birinci derecede bayan yakınlarında 65 yaşından evvel ölümcül ya da ölümcül olmayan kalp damar hastalığı hikayesi bulunmasıdır. Görüldüğü üzere dayı, amca, nine, dede üzere akrabalardaki olaylar risk faktörü olarak değerlendirmeye alınmamaktadır.
Düzenli fizik aktivite kalp damar hastalıklarından korunmanın temelini oluşturur. Bu sayede yalnızca kalp nedenli ölümlerde değil, tüm nedenlere bağlı ölümlerde de azalma olur. Her yaştaki tüm sağlıklı bireylere haftada en az 150 dakika orta yoğunluklu yahut 75 dakika daha ağır aerobik fizikî aktivite önerilir. Orta yoğunluklu aktivite süratli yürümek, düşük tempolu koşular, dans etmek, ip atlamak, yüzmek, masa tenisi oynamak, yavaş tempoda bisiklet sürmek üzere faaliyetlerdir. Daha ağır fizik aktivite sırasında kişi nefesi kesilmeden birkaç sözden fazlasını konuşamaz. Tempolu koşu, basketbol, voleybol, tenis oynamak, step-aerobik derslerine katılmak, tempolu dans etmek üzere faaliyetlerdir. Riskli şahısların ağır fizikî aktivite yahut spora başlayacakları vakit efor testini de içeren bir muayeneden geçmeleri uygun olacaktır.
Sigaranın bırakılması kalp damar hastalıklarından korunmada en maliyet aktif prosedürdür. Sigara içmeyen bireyleri korumak açısından, pasif sigara içiciliğinin de manalı risk taşıdığı bilinmelidir. Sigarayı bırakma merkezlerinden ve sigara bıraktırıcı ilaçlardan maksimal randıman almak için gayret harcanmalıdır. Elektronik sigaralar, sigaranın bırakılmasına yardımcı olabilir lakin sigaralar üzere birebir pazarlama kısıtlılıkları getirilmelidir.
Hem fazla kiloluluk hem de obezite kalp damar hastalıklarına ve tüm nedenler bağlı mevt riskinde artış ile bağlıdır. Sağlıklı kiloya ulaşma, tansiyon, şeker, kolesterol üzere metabolik risk faktörlerini de olumlu tesirler ve riski azaltır. Sağlıklı beden yükü, beden kitle indeksinin 20 ile 25 kg/m2 ortasında olduğu kilodur. Sağlıklı bir diyet kalp damar hastalıklarından korunmanın temel taşı olarak tüm bireylere önerilir.
Yüksek LDL kolesterol seviyelerinin ateroskleroza neden olduğu günümüzde kanıtlanmış bir gerçektir. Bu nedenle LDL düşürülmesi ana amaçtır. LDL’ye alternatif olarak HDL dışı kolesterol de gaye olarak kabul edilebilir. Kolesterol ilaçlarının kullanımı için hastadaki öteki risk faktörleri göz önüne alınır. Örneğin kalp krizi geçiren bir hastaya LDL 100 mg/dl iken bile ilaç başlamak gerekirken, hiçbir risk faktörü taşımayan birine LDL 190 olduğu halde ilaç verilmeyebilir.
Kan basıncındaki yükseklikler, kalp ve beyin damarlarına bağlı gelişecek hastalıklar için en önemli risk faktörüdür. Tedaviden elde edilecek faydası ilaç çeşidi değil temel olarak tek başına tansiyondaki düşüş belirler. Fakat hastanın öteki hastalıklarına da yarar edebilecek şahsileştirilmiş bir antihipertansif tedavi seçeneği üzerinde durulmalıdır. Birçok hastada tam bir tansiyon denetimi için çoklu ilaç tedavisi gerekir. 60 yaşın altındaki tüm hipertansif hastalarda amaç 140/90 mmHg altıdır. 60 yaşın üzerinde sistolik kan basıncının biraz daha yüksek olmasına müsaade verilebilir. Hipertansiyon tanısı ve tedavinin takibi için yalnızca birkaç ölçümle yetinilmemelidir. Gerekirse mesken ölçümleri yanında 24 saatlik Tansiyon ölçüm aygıtları kullanılabilir.
Son yıllarda, ülkemizde ve bütün dünyada şeker hastalığı görülme sıklığının arttığı anlaşılmaktadır . Şeker hastalığı pek çok organda harabiyet yaptığından multidisipliner yaklaşım gerektirir. Küçük damarlarda ve büyük damarlarda ortaya çıkabilecek bozukluklar körlükten böbrek yetmezliğine, felçten önemli kalp damar hastalıklarına kadar pek çok hastalığa yol açabilir. Şeker hastalarında kalp damar hastalıklarının önüne geçebilmek için HbA1C gayesi 7nin altında tutulmalıdır. Bu emelle gerekiyorsa insülin kullanımından kaçınılmamalıdır. Şeker hastalarında LDL ve kan basıncı gayeleri de daha düşük tutulmaktadır.
Bu mevzuda bilhassa birinci basamak doktorlarına ve kardiyoloji uzmanlarına çok iş düşmektedir. Son 30 yılda kalp damar nedenli ölümlerde görülen azalma, başta kolesterol , tansiyon ve sigara kullanımın azalması olmak üzere toplumdaki risk faktörlerindeki değişiklikler ve kardiyoloji alanındaki gelişmelere bağlanabilir. Son vakitlerde artan obesite ve şeker hastalığı da yeterli bir biçimde denetim altına alındığında bu oran daha da artacaktır.
